بی سرزمین تر از باد

بیست و دوم ماه می، نیویورک، بخش دهم

2011-05-08T23:35:00.000-05:00

قطار سریع امترک، آسِلا نام دارد. این قطار در کوریدور شمال شرق رفت و آمد می کند. این کوریدور از باستن آغاز می شود و در مسیری زیبا که از یک سو نمایی به ساحل دارد و از سوی دیگر شانه به شانه جنگل می ساید به شهر واشنگتن می رسد. تمام سفر را به تماشای طبیعت گذراندم. البته با قدری بی تابی برای دیدن شهر نیویورک. شهری که با آسمانخراشهای سر به فلک کشیده اش یکی از نمادهای آمریکا است.

پس از چهار ساعت سفر، قطار به آرامی از سرعتش کاست و مناظر طبیعی جایشان را به ساختمانهای کوتاه و خیابانهای خلوت دادند. ساعت حدود هشت بود که قطار از روی رودخانه ای گذشت و دیدم که در دوردست ها، خورشید پشت آسمان خراش های بلند غروب می کند.

در ایستگاهی زیر زمینی، همراه مسافرین نیویورک از قطار پیاده شدم. ایستگاهی که دیوارهای بتنی چرکش قدمت آن را نمایش می دادند. در آن دالانهای نمور و تا حدی کثیف، همه جور آدمی با عجله و بی توجه به دیگران در حرکت بود. توصیه های یکی از بستگانم به خاطرم آمد که گفته بود اگر متروهای نیویورک را خلوت دیدی زیاد توقف نکن. و دیگر اینکه همیشه قدری پول نقد به عنوان "پول خون" همراهت باشد که اگر کسی خواست زورگیری کند پول را بدهی و جانت را بخری وگرنه سارقی که پول نگیرد شاید که جانت را بگیرد. نخواستم خطر کنم؛ رد تابلوها را گرفتم و از میان دالانهای پیچ در پیچ و ایستگاههای غیر هم سطح راه خروج به محله منهتن را پیدا کردم.

منهتن محله ای است که در آن آسمان خراشهای بلند و شیک را در کنار مغازه هایی کوچک و گاه محقر می بینی. مغاز ه هایی که گاهی یکسره به حال و هوای یک خنزل پنزل فروشی در شهری خاورمیانه ای می برندت. گاهی بوی روغن اغذیه فروشی ها در آزردن مشامت از بوی زباله هایی که در کیسه های نایلونی سیاه در کنار خیابان تلنبار کرده اند پیشی می گیرد. در خیابان که راه می روی حس راننده ای را داری که در اتوبان می راند. آرام راه رفتنت مایه آزار جمعیت شتابان می شود.

محل اقامتم در خیابان سی نهم غربی و در مسافرخانه Candlewood بود. که اگرچه به نام مسافرخانه است چیزی از هتل های خودمان کم ندارد. وارد اتاق که شدم از خستگی روز پر اضطرابی که داشتم روی تخت ولو شدم. پس از قدری استراحت، گرسنگی به سراغم آمد. باید قدری به خودم می رسیدم. روی اینترنت گشتم و از بین رستورانهای نزدیک، نام رستوران Apple Bee چشمم را گرفت. می دانستم Apple Bee رستورانی زنجیره ای است که در هیوستون هم شعبه دارد. از آنجا که نمی خواستم در رستورانهای ناشناس غذا بخورم، همین رستوران را برگزیدم.

هوا تاریک شده بود که از هتل خارج شدم. از کنار ساختمان نیمه کاره ای گذشتم و بوی تند ادرار نفسم را بند آورد. کسی خلوت کنار کارگاهی ساختمانی را برای راحت کردن خودش انتخاب کرده بود و آزارش را برای دیگران به جا گذاشته بود. با قدری دلهره وارد خیابان هشتم شدم که خیابان اصلی بود. هشدارهای پیش از سفر در ذهنم رژه می رفتند: پول زیاد همراه خودت نداشته باش، تا حد ممکن در خیابانهای خلوت و تاریک نرو، اگر کسی خواست زورگیری کند مقاومت نکن، پول هایت را بده و جانت را بخر و...

در مسیرم ساختمان نشریه نیویورک تایمز وادارم کرد تا در گوشه ای از خیابان بایستم و مدتی خیره بمانم. ساختمان نشریه نمایی شیشه ای داشت که فضای داخل را دست و دل بازانه عرضه می کرد. چراغهای داخل ساختمان روشن بودند و میزهای خالی را می شد دید. آدمهای متولی پیش چشمم آمدند که روزها از خانه هایشان در بهترین نقطه شهر بیرون می آیند و در بالاترین طبقه این ساختمان می نشینند تا تلفنی با میلیاردهای دنیا و سیاستمداران لابی کنند و خبری را بنویسند یا ننویسند. این افکار از ذهنم گذشتند و ردی از حسی بد به جا گذاشتند. حسی که شاید شبیه حس کارگران اهرام مصر بود وقتی که به اهرام خیره می شدند. خودم و رود جمعیت جاری در دو سوی خیابان، که مانند قطار مورچه های کارگر بی خیال مشغول زندگی خودشان بودند، در نگاهم حقیر آمدیم. فردا، آنکه در بالاترین اتاق این ستون شیشه ای می نشیند کاغذهایی را به پایین خواهد فرستاد که ما برای خواندن آنها پول می پردازیم. کاغذهایی که امروز و فردای ما را جهت می دهند و بسا که دیروز ما را هم دگرگونه جلوه خواهند داد. کاغذهایی این سیل جمعیت و دیگرانی در دور دست ها را به این سو و آن سو می کشاند. و ما پیروی می کنیم بی آنکه حتی بدانیم در حال تبعیت از چه کسی هستیم. حس کردم افکارم دارند سیاه می شوند. شاید داشتم زیاده روی می کردم. همانطور خیره به ساختمان ماندم و تلاش کردم تا زیبایی های آن را ببینم. اما بیهوده بود. ناچار سرم را پایین انداختم و به رود جمعیت پیوستم.

رستوران Apple Bee در Theater District بود. و این دومی محله ای است که غرق در نور و تصویر و جذابیت های بصری است. در چنین جایی که کسب و کارهای مختلف به سختی با هم رقابت می کنند، تنها کافی است که لحظه ای جلوی رستورانی توقف کنی تا با هزار احترام و لبخند و تعارف به داخل دعوت شوی. اینچنین بود که در طبقه دوم رستوران، میزی گرفتم و غذای مورد علاقه ام، که فاهیتاس مرغ است، را سفارش دادم.

فضای رستوران پر از صدای صحبت و قهقه بود. دختران و زنان جوانی که در رستوران کار می کردند، با شتاب از میزی به میزی دیگر میرفتند و با لبخندی مصنوعی ظرف غذا را روی میز مشتریان می گذاشتند. لبخندی که وقتی قدمی از میز دور می شدند به سرعت محو می شد و شتاب آلودگی برای رسیدن به مشتری دیگر جایش را می گرفت. بسیاری، واپسین ساعت های روز یکشنبه را غنیمت شمرده بودند و با دلبری نرد عشق می باختند. و من با نگاههای کوتاه و کنجکاو، طوری که خلوت کسی را به هم نزنم، تلاش می کردم حسی که بر سر هر میز هست را بگیرم.

نزدیک میز من دخترکی جوان با موهای طلایی روبروی پسری سیاهپوست و همسن خودش نشسته بود. از رفتار هر دو می شد خواند که معذب هستند. به نظر می رسید که اولین قرار باشد برای آغاز آشنایی. دختر دیگری که همراهشان بود گاهی با یکی و گاهی با دیگری گرم می گرفت و بازار گرمی می کرد. کمی دورتر، چند زن و مرد جوان دور میز بزرگی نشسته بودند. یکی از زنان، که جثه ای کوچک داشت، گاهی حرکاتی که بازیگران تئاتر برای آمادگی جسمی تمرین می کنند را هنرمندانه و اغراق آمیز تکرار می کرد تا گاه به گاه انفجار خنده دوستانش را به اطراف بپراکند.

از دیوار شیشه ای رستوران، به صفحه نمایش بزرگی که روی آسمانخراشی نصب بود و تبلیغات جذاب و رنگی محصولات را سخاوتمندانه به چشمها هدیه می کرد نگاه کردم. تصویری از سرزمین اسباب بازی ها و شادی ها در داستان پینوکیو در ذهنم نشست.

درمسیر بازگشت به هتل، از داروخانه سر راهم یک بطری آب خریدم. درصف صندوق، دو دختر، که سنشان بیش از شانزده سال به نظر نمی رسید، جلوتر از من ایستاده بودند و با صدای بلند و به شکل زننده ای می خندیدند. یکی شان که مست بود، با مشتی پر از سکه، گاه به گاه به آن دیگری آویزان می شد و قهقهه می زد. در این میان سکه ای از دستش افتاد. وقتی خم شد تا سکه را بردارد سرش گیج رفت و نقش زمین شد و سکه ها دور و برش پخش شدند. خودش نیم خیز روی زمین نشسته بود و می خندید. صحنه شرم آوری بود. بالاخره، بی آنکه سکه هایش را جمع کند، به زحمت از جایش بلند شد. خودم را به بی خیالی زدم تا وارد معرکه نشوم. از انتهای صف پسر جوانی جلو آمد و سکه ها را برایش جمع کرد. اما دخترک از گوشه چشم نگاهی به او کرد و خیلی جدی گفت که نیازشان ندارد. پسر با دستی پر از سکه خشکش زد. نمی دانست با سکه ها چه کند که دختر دوم سکه ها را گرفت و تشکر کرد.

آن شب چند ساعتی را به برنامه ریزی برای روز بعد گذراندم. باید نقشه ها و مسیرها را برای رسیدن به تاکسی های دریایی که به Liberty Island می رفتند پیدا می کردم. روز بعد را بطور کامل به دیدن مجسمه آزادی اختصاص دادم و اگر فرصتی می ماند می خواستم که محل برجهای دوقلو را هم ببینم.

بیست و دوم ماه می، باستِن، بخش نهم

2011-02-04T21:24:00.001-06:00

حدود ساعت سه و بیست دقیقه، از موزه علم دل کندم و سوار مترو شدم تا به قطار نیویورک برسم. تشابه نام ها باعث شد که یک ایستگاه زودتر از مترو پیاده شوم. از قضا ایستگاه قطار دیگری هم در آن نزدیکی بود. وارد ایستگاه شدم اما، این حس را داشتم که جایی اشتباه کرده ام. پس از ده دقیقه گشتن و نیافتن قطار نیویورک، متصدی اطلاعات بود که از اشتباه مطمئنم کرد.

بنا داشتم که هر جا با مشکل مواجه شدم تاکسی بگیرم اما، نمی دانستم که در باستن هم مانند هیوستون تاکسی ها تلفنی هستند و نمی شود کنار خیابان ایستاد و تاکسی گرفت. ناچار دوباره مترو سوار شدم.

ساعت سه و پنجاه دقیقه از ایستگاه مترو بیرون آمدم و وارد خیابانی شدم که یک سویش پارک بود و سوی دیگرش مراکز خرید. اثری از ایستگاه قطار امترک نبود. آنقدر دیر شده بود که حتی فرصت نداشتم نقشه کامل شهر را بین وسایلم پیدا کنم. به همان نقشه توریستی که در فرودگاه گرفته بودم اعتماد کردم و شروع به دویدن کردم. دویدن با کوله پشتی بر دوش، ساده نبود اما، امیدوار بودم که در اندک زمان باقی مانده به قطار برسم.

ساعت، چهار بعد از ظهر را نشان می داد. تنها ده دقیقه تا حرکت قطار باقی بود و من هنوز نمی دانستم کجای شهر هستم. تنها می دانستم که حداقل یک ربع پیش از حرکت قطار می بایست برای بازرسی بدنی در ایستگاه باشم.

حین دویدن بیمارستان بزرگی را دیدم که کمکم کرد تا جایم را روی نقشه پیدا کنم. تا ایستگاه فاصله زیادی نداشتم، خواستم که تا ساعت چهار و ده دقیقه نا امید نشوم.

حالا از دور ایستگاه قطار را می دیدم. پاهایم رمق نداشتند و با هر گام، گرما از کنار یقه لباسم بالا می زد. یکی از آن موقعیت هایی بود که بدن برای مدتی کوتاه، بیشتر از آنچه توان دارد خرج می کند. وارد ایستگاه شدم و تابلو ها را دنبال کردم. کسی برای بازرسی متوقفم نکرد. ساعت چهار و ده دقیقه را نشان می داد. قطاری را در ایستگاه دیدم و حدس زدم که قطار نیویورک باشد. با من خیلی فاصله داشت. یک بار دیگر باقیمانده انرژی ام را جمع کردم و در میان جمعیت به سمت قطار دویدم. در هر گام تصویر حرکت آرام قطار، حین ترک ایستگاه، پیش چشمم تداعی می شد. به نزدیکی قطار رسیدم. دو مامور جلوی در ایستاده بودند. پرسیدم قطار نیویورک است؟ آماده بودم برایشان توضیح دهم که چیزی در کوله پشتی ندارم و اگر برای بازرسی متوقفم کنند جا می مانم. گفتند سوار شو! سوار قطار شدم. رمقی در تنم نمانده بود، قلبم تند می زد و دهانم خشک شده بود. از یکی از مسافران پرسیدم که این قطار نیویورک است؟ با تعجب نگاهی به حال و روزم انداخت و گفت: بله. از بوفه یک بطری آب خریدم. نزدیک یکی از صندلی ها کوله پشتی ام را روی زمین گذاشتم و کاپشنم را درآوردم. خواستم روی صندلی ولو شوم که خیسی لباسم در سرمای تهویه قطار چندش به تنم نشاند. لحظه ای بعد، قطار به آرامی ایستگاه را ترک کرد. و من حال و روز چند دقیقه پیشم جلوی چشمم آمد که در خیابان های باستن آرزو می کردم ای کاش به این قطار می رسیدم.

بیست و دوم ماه می، باستِن، بخش هشتم

2011-01-19T23:43:00.001-06:00

موزه ها همیشه برایم جذاب بوده اند. و از آن میان، آنها که با علوم طبیعی ربط دارند کنجکاوترم می کنند. موزه علم شهر باستن، موزه ای است که می شود در آن قدم زد و دانسته های تئوریک را آزمود.

جالب ترین چیزی که در این موزه دیدم مدلی بود که اثر نیروی گرانش بر مدار اجرام آسمانی را نمایش می داد. گوی هایی فلزی با سرعت اولیه روی سطحی دوار با مقطع هذلولی رها می شدند و برای مدتی طولانی، روی مدارهای نامنظم به دور چاهک میان این سطح می گشتند. و این حرکت دوار آنقدر طولانی می شد که بازدیدکنندگان را به حیرت وا می داشت.

موضوع جالب دیگر، روش نمایش سطح مینیمم بود. یافتن این سطح، سال ها دلمشغولی گروهی از ریاضی دانان بوده است. روش نمایش این سطح، ساده و به دور از پیچیدگی های ریاضی بود. اگر فریمی دلخواه را داخل آب و صابون کرده و سپس آن را خارج کنیم، غشای نازکی از آب و صابون که روی فریم می نشیند کوچکترین سطحی است که از داخل آن فریم می گذرد. این روش، اگرچه جایگزینی برای اثبات ریاضی نیست اما، ابتکار جالبی برای نمایش یک قضیه ریاضی است.

در بخش زیست شناسی، دیدن نمونه زنده "بیوه سیاه" جالب بود. این عنکبوت آنقدر کوچک است که بعید است کسی از دیدنش وحشت کند؛ اما یکی از دردناکترین زهرهای دنیا را دارد. درد شدیدی که گرچه کشنده نیست؛ اما تا روزها فرد را رها نمی کند.

در بخش تکنولوژی، پمپی که طرح آن را از ارشمیدس می دانند، تحسینم را برانگیخت. در این پمپ، تنها لوله ای مارپیچ به کار رفته بود که با گرداندن آن می شد مایعات را به سطحی بالاتر منتقل کرد. طرحی که سادگی و کاراییش نشان از ذکاوت طراحش دارد.

در بخش آکوستیک، لوله نیمه پُری از روغن را دیدم که با نوسان دلخواه فرکانس صوت، تغییر شکل امواج ایستای صوتی را نمایش می داد.

بد شانس بودم که عکس هایم را از دست دادم. تنها عکسی که از این موزه برایم مانده، روش احتمالی ساخت اهرام مصر را نشان می دهد. تا جایی که می دانم، روش ساخت اهرام هنوز مشخص نیست. اما دست کم، این عکس روش ساده وهوشمندانه ای برای ساختن هرمی بزرگ، در اندازه های اهرام مصر، ارایه می کند.

شاید اهرام مصر اینگونه ساخته شده باشند. با پوششی از مرمر بر روی سازه که در گذر زمان از بین رفته است.

بیست و دوم ماه می، باستِن، بخش هفتم

2011-01-17T23:07:00.000-06:00

ساعت ده صبح به موزه علم رسیدم. زمان کوتاهی برای دیدن شهر باقی مانده بود. از باجه فروش بلیت "داک تور"، که داخل موزه بود، بلیت خریدم و سوار شدم.

داک تور، توری تفریحی است که گردشگران را حدود نود دقیقه در بخش های تاریخی شهر باستن می گرداند. از جذابیت های این تور، یکی هم اتوبوس هایش هستند. این اتوبوس ها می توانند در خشکی و آب حرکت کنند. و حدود بیست دقیقه از گردش را روی رودخانه چارلز می رانند. تاریخ ساخت این اتوبوس ها به جنگ جهانی دوم باز می گردد. زمانی که شرکت جنرال موتورز آنها را برای لجستیک نیروها و تجهیزات ارتش ساخت و DUKW نامید. امروزه، شرکتی توریستی به این تجهیزات صندلی و سقف اضافه کرده، نام آنها را به Duck تغییر داده و از آنها برای گرداندن گردشگران در شهر باستِن استفاده می کند.

یکی از اتوبوس های داک تور.

داخل یکی از اتوبوس های داک تور که برای گردشگری تجهیز شده است.

بخشی از پل معلق شهر که روی رودخانه چارلز ساخته شده و عریض ترین پل معلق دنیاست. سر ستونهای آن یادآور بنای تاریخی بانکِرهیل هستند.

شش ستون شیشه ای که نام قربانیان واقعه هولوکاست را بر خود دارند.

پارکی در شهر باستِن. زمانی اینجا بخشی از رودخانه چارلز بوده است. باستِن با منهدم کردن سه کوه و ریختن سنگ آنها به داخل رودخانه توسعه پیدا کرده است. امروز دو کوه از آن سه به کلی ناپدید شده اند و اندکی از سومی باقی مانده است.

بنای مجلس ایالتی

بیست و دوم ماه می، باستِن، بخش ششم

2011-01-16T20:33:00.002-06:00

شب از سر و صدای اتاق راحت نخوابیدم. یک بار برای خاموش کردن کولر که صدا می کرد از رختخواب بیرون آمدم و یک بار هم از صدای سیفون توالت بیدار شدم که صبح فهمیدم از اتاق کناری بوده. و از همه بدتر اینکه یک بار در خواب و بیداری حس کردم کسی پتو را به آرامی از رویم کنار کشید که از جا پریدم.

ساعت هفت و نیم، صبحانه نخورده و کوله پشتی بر دوش، با هتل تسویه حساب کردم و به ایستگاه اتوبوس رفتم. اتوبوس اینبار سر ساعت رسید. سوار شدم اما نگران از این که مبادا ایستگاه مقصد را گم کنم. و راست گفته اند که از هرچه می ترسی به سرت می آید.

به اشتباه یک ایستگاه زودتر از اتوبوس پیاده شدم. نتیجه این شد که ساعت حدود هشت و بیست و پنج دقیقه صبح روز یکشنبه، در خیابانی خلوت سرگردان بودم. نیم ساعتی برای اتوبوس بعدی منتظر ماندم و نیامد. زمان زیادی نداشتم که در ایستگاه هدر بدهم. ناچار، پیاده در طول خیابان راه افتادم.

صبح روز یکشنبه در حومه شهر باستِن

نمی دانستم کجای شهر هستم. با چنین وضعی نمی شد امید داشت که به جایی برسم. تنها امیدم این بود که در مسیرم جایی تاکسی پیدا کنم؛ که از آن هم خبری نبود. تاکسی ها معمولا در مراکز توریستی یا آخر خط مترو منتظر می شوند. غیر از این که باشد، باید پیشتر با تلفن هماهنگی کنی تا در محل سوارت کنند. در همین اثنا، اتوبوسی را دیدم که وارد گاراژی شد. دنبالش رفتم به امید اینکه آن حوالی ایستگاهی باشد. چند دقیقه بعد، در ایستگاه مترو بودم. یعنی اینکه، در تمام این مدت، تنها به اندازه ده دقیقه پیاده روی از ایستگاه مترو فاصله داشتم. گویی که بی هدف حرکت کردن بهتر از ناامید نشستن است.

بیست و یکم ماه می، باستِن، بخش پنجم

2011-01-15T19:48:00.001-06:00

چند ساعتی را روی اینترنت به جست و جوی جذابیت های شهر و برنامه حمل و نقل عمومی گذراندم. پس از آن، برای صرف شام، خرید نقشه و هم گشت وگزاری کوتاه، هتل را ترک کردم. می خواستم پس از صرف شام، با اتوبوسی که همان نزدیکی ها ایستگاه داشت، به مرکز شهر بروم تا قدری با شهر آشنا شوم. از این چند هدف تنها خرید نقشه ممکن شد. نه اتوبوسی در ساعت مقرر به ایستگاه رسید و نه جایی برای خرید غذا پیدا شد. ناچار خسته و گرسنه به هتل برگشتم و دوباره دست به دامان اینترنت شدم.

ساندویچ مرغی از پیتزا دامینو خریدم و گزارش گام به گام تهیه تا ارسال آن را، بصورت هم زمان، روی وب سایتشان دیدم. ابتکار اینترنتی شان جالب بود اما، ساندویچشان شور بود.

ساندویچم را رو به روی کامپیوتر و حین برنامه ریزی برای فردای سفرم خوردم. نتیجه این شد که بایست ساعت هفت و نیم صبح روز بعد با هتل تسویه حساب می کردم و با اتوبوس ساعت هشت، خودم را به ایستگاه مترو می رساندم. ابتدا یک تور تفریحی به نام "داک تور" را در نظر گرفته بودم و پس از آن می خواستم که باقی وقت را، تا ساعت سه ونیم بعد از ظهر، در موزه علم بگذراندم. در نهایت، می بایست ساعت سه و چهل دقیقه در ایستگاه امترک می بودم تا پس از بازرسی ها، با قطار ساعت چهار و ده دقیقه به نیویورک بروم.

بیست و یکم ماه می، باستِن، بخش چهارم

2011-01-14T01:37:00.001-06:00

راننده تاکسی از همان ابتدا سر صحبت را باز کرد. می دانستم می خواهد بازار گرمی کند تا از گشت و گزارهای روزهای آینده ام نصیبی ببرد. ملیتم را پرسید. گفتم ایرانی هستم. گفت که بین راننده تاکسی ها چند ایرانی هم هستند که در طول هفته تا ساعت نه شب کار می کنند اما آخر هفته استراحت می کنند. انتظار نداشتم که در این شهر کوچک، واقع در حومه باستِن، ایرانی پیدا شود.

سفر بیست دقیقه ای من از ایستگاه مترو به هتل، که روی تپه ای سبز و زیبا واقع شده بود، سی و پنج دلار هزینه برداشت. و من وارد هتلی شدم که فضایی صمیمی اما به دور از تجمل داشت. چند دقیقه بعد در اتاقی کوچک اما راحت و مرتب بودم که اتصال رایگان اینترنت آن از هر چیز دیگرش برایم مهمتر بود.

بیست و یکم ماه می، باستِن، بخش سوم

2011-01-12T21:50:00.001-06:00

در شهر شارلوت پروازم را عوض کردم . فرودگاه شارلوت، هابِ پروازهای یو اس ایویز است. فرودگاهی بزرگ و زیبا که تا حد ممکن روشنایی اش را از نور طبیعی می گیرد. در گوشه ای از آن نهال هایی کاشته اند؛ با چند صندلی در کنار هر نهال که به فضای مدرنِ فرودگاه حسی از زندگی می بخشد. گویی نه در فرودگاه، که در شهر قدم می زنی.

حدود ساعت دو بعد از ظهر به باستِن رسیدم. بنا داشتم که در فرودگاه نقشه کامل شهر را تهیه کنم اما پیدا نشد. ناچار به نقشه ای کلی، که از میز اطلاعات فرودگاه گرفتم، بسنده کردم. مطابق نقشه، اگر با اتوبوس به ایستگاه مترو می رفتم، می توانستم با خط قرمزِ مترو خودم را به ایستگاه “Braintree” برسانم. و این نامی بود که در آدرس هتلم هم آمده بود. اگرچه ممکن بود تشابه اسمی باشد اما، بدون نقشه جز حدس زدن راهی نبود. پس با اتوبوس به ایستگاه مترو رفتم.

قطارِ مترو، کهنه اما خلوت بود. در مسیرش گاهی از میان محله های فقیر نشین و گاهی از میان دیوارهای حایلِ بتنی می گذشت. دیوارهایی که پر از نقش های گِرَفیتی بودند.

از قطار که پیاده شدم مدتی به دنبال راه خروج از ایستگاه گشتم. درِ خروجی، به صورت غیر هم سطح، کنار بزرگراهی باز می شد که پیاده رو نداشت. برای ورود به شهر یا باید اتوبوس سوار می شدم یا به پرداختن کرایه تاکسی رضایت می دادم. راه ساده تر را برگزیدم و تاکسی گرفتم. خوشبختانه هتل در همان نزدیکی بود.

بیست و یکم ماه می، باستِن، بخش دوم

2011-01-09T09:50:00.001-06:00

حدود ساعت هفت صبح وارد فرودگاه شدم. مسافران یو اس ایرویز در صفی طولانی به انتظار تحویل دادن بار و گرفتن کارت پرواز ایستاده بودند. من کارت پروازم را در خانه پرینت کرده بودم و جز کوله پشتی بار دیگری نداشتم. پس یکسره راهی بازرسی بدنی شدم که آن وقت صبح خلوت بود و چندان طول نکشید.

می دانستم که در اوضاع بد اقتصادی نباید انتظار داشته باشم که در هواپیما پذیرایی شوم. پس صبحانه را در استارباکسِ سالن فرودگاه خوردم. طعم کیک گردویی خوشمزه، که با جرعه های قهوه داغ و معطر همراه شد، تا امروز من را مشتری وفادار به استارباکس نگاه داشته است.

پروازهای یو اس ایرویز اگرچه ارزان هستند اما، از تمیزی و راحتی کم ندارند. تنها ایرادشان این است که برای هر چمدان بیست و پنج دلار می گیرند. و اگر کسی از بابت این هزینه غیر متداول ناراضی نشود، حتما از پرداخت هفت دلار برای یک پتو در طول پرواز کلافه می شود. کوتاه سخن اینکه، هزینه بلیت تنها برای این است که روی صندلی بنشینید. با اندکی اغراق، هر خدمت دیگر شامل هزینه اضافی می شود. کوله پشتی من اما، چون همراهم بود شامل این هزینه ها نشد.

بیست و یکم ماه می، باستِن، بخش اول

2011-01-08T10:33:00.002-06:00

ساعت چهار صبح با زنگ موبایل بیدار شدم. کار زیادی برای صبح باقی نمانده بود. صورتم را اصلاح کردم، دوش گرفتم و لباس پوشیدم. همه اینها نیم ساعتی طول کشید. باقی زمان هم به مرور کردن وسایلم صرف شد. ساعت چهار و پنجاه و پنج دقیقه بود که موبایلم زنگ زد و خبر داد که تاکسی منتظر است.

بار اولی بود که در آمریکا تاکسی سوار می شدم. راننده مردی میانسال بود و به گمانم اهل آمریکای لاتین. رفتاری دوستانه داشت. انگلیسی را روان صحبت می کرد. موسیقی Country گوش می داد. گفت که بیشتر مسافرانش این موسیقی را دوست ندارند و نظرم را پرسید. گفتم که اتفاقا من هم این سبک موسیقی را دوست دارم و به اصرار او پشت صندلی را خواباندم تا پیش از سفر قدری استراحت کرده باشم. گرچه خوابم نبرد.

هماهنگی های پیش از سفر بخش چهارم

2011-01-07T19:39:00.005-06:00

در مسیر شرکت تا خانه، برنامه قطارها و رزرو هتل ها را مرور کردم. به نظر می رسید که جایی اشتباه کرده باشم. متاسفانه گمانم درست بود. شب گذشته، به دلیل خستگی، در رزروها اشتباهی کرده بودم که باعث می شد یک روز در نیویورک بدون هتل بمانم. و اگرچه هتل با تغییر برنامه مخالفتی نداشت، اما همه اتاق ها رزرو شده بودند و برایم شانسی نمانده بود. تنها این راه به ذهنم رسید که شبی را در شهری دیگر بگذرانم. به این ترتیب یک روز اقامت در شهر بالتیمُر را به برنامه اضافه کردم و مشکل حل شد. سپس بلیتِ سفرهای بین شهری و بازدید از مجسمه آزادی و جزیره اِلیس را خریدم و با تاکسی هماهنگ کردم که برای ساعت پنج صبح جلوی خانه باشد. در نهایت روی وب سایت یو اس ایرویز Check In کردم تا برای صبح روز بعد در زمان صرفه جویی کرده باشم. حالا با اینکه پس از صرف حدود هفت ساعت همه هماهنگی ها را انجام داده بودم، هنوز نه وسایلم جمع شده بود و نه چمدانم آماده بود.

از آنجا که دیگر نمی خواستم ماشین اجاره کنم، بهتر دیدم که چمدان همراهم نبرم. به یک کوله پشتی بسنده کردم که تنها وسایل ضروری را در خود داشت. با این حال، وقتی که زنگ موبایلم را روی ساعت چهار صبح تنظیم کردم و به رختخواب رفتم به گمانم نیمه شب گذشته بود.

هماهنگی های پیش از سفر بخش سوم

2011-01-07T02:54:00.005-06:00

اَمتِرَک، راه آهن بین شهری آمریکا است که گرچه در سراسر این کشور گسترده شده اما، در شهرهای ساحل شرقی حضور جدی تری دارد. حدود سه سال پیش وقتی در اوج بیکاری و بی پولی، به امید پیدا کردن کار می خواستم از لوس آنجلس به هیوستون بروم، به قصد صرفه جویی در هزینه های سفرم، خواستم که به جای هواپیما با قطار سفر کنم و از آنجا با نام امترک آشنا شدم. البته همان موقع متوجه شدم که در آمریکا استفاده از قطار برای سفرهای طولانی به صرفه نیست؛ هم گران تر از هواپیما تمام می شود و هم روزها طول می کشد که به مقصد برسی. اما در این سفر، فاصله بین شهرها کوتاهتر بود.

با مراجعه به وب سایت امترک خیالم راحت شد که راه حل را پیدا کرده ام. قطار بین شهری، روزانه سفرهای متعدد با قیمت های بسیار مناسب داشت. دیگر اینکه، امکان رزرو اینترنتی بلیت هم مهیا بود. زمانهای حرکت را انتخاب کردم و پیش خرید کردن بلیت ها را برای خانه گذاشتم. آن روز یک ساعت زودتر به خانه برگشتم تا وسایلم را جمع کنم. در حالی که به تدریج متوجه می شدم چنین سفری بسیار بیشتر از آنچه فکر می کردم برنامه ریزی می طلبد.

هماهنگی های پیش از سفر بخش دوم

2011-01-04T22:59:00.011-06:00

پس از مشکلات شب گذشته، تصمیم داشتم تا ماشین را با شرکت اِنتِرپرایز رزرو کنم. اما، مسیرهایم بین ایالتی بودند و نمی دانستم که می توانم ماشین را در ایالتی اجاره کنم و در ایالتی دیگر تحویل بدهم یا خیر. با شرکت اِنتِرپرایز تماس گرفتم و گفتند که خدمات بین ایالتی ندارند. در عوض شرکت نَشِنال را توصیه کردند که البته قیمت هایی بسیار گران تر از پیش بینی هایم داشت. در همین اثنا، یکی از همکارانم آمد و قدری گپ زدیم. از وضع رانندگی و محل پارک در شهرهای مقصدم پرسیدم. گفت که نیویورک بدترین است؛ اما دیگر شهرها هم وضع چندان بهتری ندارند.

با در نظر گرفتن هزینه ها و دشواری پیدا کردن محل پارک، مطمئن شدم که رانندگی مناسبِ این سفر نیست. به این ترتیب، در چند ساعت باقی مانده باید راه دیگری برای سفرهای بین شهری ام پیدا می کردم. و خوش شانس بودم که نام اَمتِرَک به یادم آمد.

هماهنگی های پیش از سفر بخش اول

2011-01-02T22:57:00.003-06:00

یک هفته پیش از سفر، بلیت پروازهای رفت و برگشت را از وب سایت "یو اس اِیروِیز"، که نسبت به سایر خطوط هوایی قیمت مناسب تری داشت، خریدم. برابر برنامه، روز بیست و دوم ماه مِی، با هواپیما از هیوستُن به باستِن می رفتم و روز سی و یکم همان ماه، از نُرفُلک به هیوستن باز می گشتم. برای سفرهای بین شهری نیز بنا داشتم ماشین اجاره کنم.

از نگرانی های طبیعی چنین سفری که بگذریم، هفته آخر را با خیالی آسوده گذراندم. دو روز پیش از سفر، بار دیگر فاصله بین شهرها و زمانهایی که به آنها اختصاص داده بودم را مرور کردم تا مطمئن شوم که ایرادی در کار نیست. سر آخر، خواستم هتل هایی که به نقاط دیدنی شهر نزدیک تر بودند را پیدا کنم که دیدم بیشتر هتل ها برای چند روز آینده جا ندارند.

تا پاسی از شب گذشته، سرگرم جستجو روی وب سایت هتل ها بودم. به این امید که در اندک زمان باقی مانده، هتل هایی با قیمت مناسب پیدا کنم. کوتاه سخن، به هر مشقتی بود اتاق ها را رزرو کردم و بی رمق از چندین ساعت جستجوی اینترنتی به خواب رفتم. با این دلخوری که محل اقامتم در نیویورک در قلب محله مَنهَتَن بود. جایی ای که به رانندگان بدخلقش شهره است. و من از رانندگی در چنین جایی گریزان بودم.

دیباچه

2011-01-01T22:00:00.003-06:00

طرح این سفر را از سالها پیش در ذهن داشتم اما، پیش از مهاجرت دور از دسترس می نمود و پس از آن نیز چندی در میان گرفتاری های روزانه گم شد. از یک سال پیش، که لجام اسب سرکش زندگی تا حدی به دستم آمد، حیف دیدم که داخل این کشور زندگی کنم و دیدنی های آن را نبینم. این شد که مقدمات سفری داخلی را فراهم آوردم.

برای برنامه ریزی این سفر اطلاعات زیادی در دستم نبود. همه آنچه داشتم نقشه ای بود و نام تعدادی شهر که سالها در ذهنم تکرار شده بودند. به بیان دیگر، در این سفر بیشتر به دنبال ارضای حس کنجکاوی ام برای دیدن شهرهای ندیده بودم تا گشت و گزاری تاریخی. اما خوشبختانه رد سفرم با مسیر شکل گیری تاریخ آمریکا منطبق شد و حاصل، سفری دلچسب و هم آموزنده شد. دیگر اینکه تلاش کردم تا ساده سفر کنم. تنها الزامات را همراهم بردم و هرآنچه ارزان بود را در شهرهای مقصد خریدم که البته برایم تجربه ای نو بود.

از میان شهرهای ساحل شرقی، شهرهای باستِن، نیویورک، فیلادلفیا، بالتیمُر، واشنگتن و نُرفُلک را دیدم. چون می خواستم تا حد ممکن از دیدنی ها بهره ببرم، سفرم را به گونه ای تنظیم کردم که تنها رفت و برگشتم با هواپیما باشد. برای سفرهای بین شهری هم از قطار استفاده کردم.

سفر ده روزه ام را بیست و دوم ماه مِی شروع کردم و سی و یکم همان ماه به پایان رساندم. اکنون که این مقدمه را می نویسم، هفت ماهی هست که آن سفر را به پایان برده ام. سفری کوتاه اما چندان جذاب که حیفم آمد خاطرات آن را ننویسم. حاصل، جزوه ای شد که پیش رو است.

و اما تاکید بر دو نکته را لازم می دانم. نخست اینکه جهت یادآوری نام محله ها و مکان ها و فراهم آوردن تمام نقشه های این سفر، و البته سفرنامه، از نقشه های سایت گوگل کمک های ارزشمندی گرفته ام. دیگر اینکه دانشنامه اینترنتی ویکیپیدیا جهت گردآوری اطلاعات تکمیلی این سفرنامه یکی از مفیدترین و در دسترس ترین مراجعم بوده است.

پایان سخن اینکه، در طول سفرم به مناسبت های گوناگون از سعدی یاد کردم که روزگاری گفت:

مرد هنرمند هنرپیشه را عمر دو ‌بایست در این روزگار

تا به یكی تجربه اندوختن ‌با دگری تجربه بردن به كار

پانزدهم آذر ماه هزار و سیصد و هشتاد و نه

ششم دسامبر دو هزار و ده

سفرنامه

2010-12-31T01:56:00.005-06:00

تابستان گذشته فرصتی فراهم شد تا به ایالت های شرقی آمریکا سفر کنم و بخشی از دیدنی های آنها راببینم. حاصل این سفر ده روزه ساده، تجربه ای آموزنده و به یادماندنی شد. پس از سفر، هر از گاهی چند سطری از خاطراتم را نوشتم. کارِ نوشتن را روز ششم دسامبر به پایان رساندم. پس از آن، هرگاه فرصتی دست داد و حال و هوایی بود، یادداشت هایم را بازخوانی و اصلاح کردم. آن کار نیز امروز به پایان رسید. حاصل این تلاش چند ماهه اما، اصلاحات بیشتری را می طلبد.

بنا دارم تا حین بازخوانی دوباره، به تدریج خاطراتم را در این وبلاگ با دیگران به اشتراک بگذارم تا بخوانند و نظر بدهند. هر یادداشت جدید را به یک یا دو پاراگراف محدود خواهم کرد تا از حدود الزامات یک وبلاگ فراتر نرود.

حضور همگان را در این سرای مجازی ، با ثبت نظر و یا بی آن، مبارک می دانم. اگر یادداشتی را خواندید و کم و کاستی در آن دیدید، بدانید که مشتاق شنیدن نقد هایتان هستم. نقدهایی که ممکن است از یادآوری غلطی املایی شروع شوند و به نارسا بودن سبک نگارش یا بی محتوا دانستن کل سفرنامه برسند.

کار را از نخستین روز سال نو میلادی آغاز خواهم کرد.

Pledge of Allegiance

2010-11-17T23:00:00.004-06:00

رویای دیرینه ام امروز فرا رسید.
هفدهم نوامبر سال دوهزار و ده میلادی، صبحگاهان، در دادگاهی رسمی، در حالی که دست راستم را به نشانه سوگند خوردن بالا نگاه داشته بودم سوگند یاد کردم:

که به طور کامل وفاداری و وابستگی ام را به کشوری که تا به حال شهروند آن بوده ام ترک می کنم.
که از قانون اساسی ایالات متحده آمریکا وسایر قوانین این کشور پشتیبانی کرده و در برابر دشمنان داخلی و خارجی از آن دفاع می کنم.
که به قانون اساسی ایالات متحده آمریکا وسایر قوانین این کشور وفاداری و ایمان راستین دارم.
که هرگاه قانون الزام کرد برای ایالات متحده آمریکا سلاح به دست می گیرم.
که هرگاه قانون الزام کرد برای ارتش ایالات متحده آمریکا خدمات غیرجنگی انجام می دهم.
که هرگاه قانون الزام کرد برای جامعه آمریکا خدمات مدنی فراهم می نمایم.

و به این ترتیب شهروندی آمریکایی شدم.

کسی پرسید: چه حسی داری؟

پاسخم شعری از Irving Berlin است:

GOD BLESS AMERICA

While the storm clouds gather far across the sea,
Let us swear allegiance to a land that's free,
Let us all be grateful for a land so fair,
As we raise our voices in a solemn prayer.
God Bless America,
Land that I love.
Stand beside her, and guide her
Through the night with a light from above.
From the mountains, to the prairies,
To the oceans, white with foam
God bless America, My home sweet home
God bless America, My home sweet home.

...

2010-11-03T19:15:00.000-05:00

می اندیشم، ... پس نیستم!

من از قوم بنی اسرائیل نیستم

2010-10-20T21:24:00.002-05:00

تفاوت من با قوم بنی اسرائیل این است که آنها از خوردن عدس خسته شدند، اما من، پس از سه سال عدس خوردن، هنوز از آن خسته نشده ام. شاید به این خاطر که سهم آنها از طرف خدا می آمد، اما من سهمم را خودم از فروشگاه نزدیک خانه ام می خرم.

آفرینش

2010-10-03T22:27:00.002-05:00

و ما شما را نیافریدیم پیش از آنکه شما ما را بیافرینید
و در این سخن نشانه هاست برای آنانکه اندیشه می کنند.

کلیسا

2010-01-10T17:34:00.003-06:00

در کوچه پس کوچه های فقیر نشین جنوب شرق شهر هیوستون که پرسه بزنی، در میان بیقوله های مردم، گاهی به کلیسایی می رسی که باشکوه تر از خانه های اطراف است. گویی که انسان برای دور شدن از واقعیت هراسناک پوچی حیات، ناقوس ها را هرچه بالاتر می برد و مناره ها را هرچه فرازتر می سازد؛ شاید که در سایه اسطوره های آنها قدری آرام گیرد و شبانگاهان در خانه محقر خود بیاساید.

2010-01-08T20:06:00.000-06:00

امشب در هیوستون دمای هوا به شش درجه زیر صفر می رسد. به توصیه مدیریت آپارتمان شیرهای آب گرم را کمی باز گذاشته ایم تا آب گرم جریان داشته باشد و لوله ها گرم بمانند؛ مبادا که آب یخ بزند و لوله را بترکاند. تهویه مطبوع هم یکسره کار می کند.

در اتاق گرم نشسته ام اما، درد بی سرپناهی در سرمای شبانه را زیر پوستم حس می کنم. به فکر بی خانمانهای شهرم. خدا کند که فردا خبرهای بدی برایمان نیاورد.

دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر

2009-11-20T19:01:00.002-06:00

این روزها ناباورانه بر مزار زندگان نشسته ام.

مرثیه ای از مجموعه "22 مرثیه در تیرماه" اثر شمس لنگرودی

2009-08-16T17:21:00.002-05:00

پس اين فرشتگان به چه كارى مشغولند
كه مثل پرندگان راست راست مى چرخند در هوا
سر ماه
حقوق شان را مى گيرند
پس اين فرشتگان به چه كارى مشغولند
كه مرگ تو را نديدند.
كاش پر و بال شان در آتش آفتاب تير بسوزد
ما با ذغال شان
شعار خيابانى بنويسيم.
پس اين فرشتگان پير شده
جز جاسوسى ما
به چه كارِ بدِ ديگرى مشغولند
كه فرياد ما به گوش كسى نمى رسد.

پاسخی برای یک ناشناس

2009-07-19T00:06:00.004-05:00

امروز دیدم ناشناسی لطف کرده و پیامی گذاشته که چرا نمی نویسی؟ در پاسخ او که هنوز به این دفترِ مجازی گذری می کند و آنقدر لطف دارد که پیامی بگذارد، این چند سطر را می نویسم:

آن زمان که بساط این وبلاگ رونقی داشت، می کوشیدم که تصویر جامعه ایرانی را، از منظر خودم، با دیگران به اشتراک بگذارم. اما با آغاز وقایع اخیر، عمق ستمی که بر آن مردم روا داشته می شود آنچنان هویدا شد که جایی برای قلم من باقی نگذاشت. این شد که سکوت را بر نوشتن ترجیح دادم.

دیروز تمام نماز جمعه اخیر تهران را دیدم. و تنها در یک مورد اشک به چشمانم نشست. آنجا که مردم، هر زمان که کلامی درحمایتشان می شنیدند، از پشت درهای بسته فریاد می کشیدند تا تاییدشان را به گوش سخنران برسانند. آنها را به داخل محوطه راه نداده بودند. باز هم تحقیرشان کرده بودند. فردای آنروز خواندم که صدا و سیما صدایشان را هم از بازپخش نمازجمعه حذف کرده است.

امروز، واقعیت ایران در گامهای مصمم مردم در خیابانها و فریادهای پر ابهت شبانه شان روی بامها به تصویر کشیده شده است. امروز، خون جاری بر آسفالت، بدنهای کبود، استخوانهای شکسته، پیکرهای مانده در سردخانه، اضطراب مادران بی خبر از فرزند، فریادهای خفه شده پشت دیوارهای زندان اوین و ضجه مادران بر مزار فرزندانشان تصویر روشنی از ظلمی است که دهها سال بر آن مردم روا داشته اند.

و کلام آخر اینکه، در تمامی این سالها با هر کسی که به تمدن چندین هزارساله ایران افتخار می کرد و خود را وارث آن می دانست به شدت مخالفت می کردم. و لُبّ استدلالم این بود که افتخار را باید کسب کرد، افتخار را نمی توان به ارث برد. امروز اما، ماجرا به کلی متفاوت است. امروز مدالهای افتخار را بر سینه مردم ایران می شود دید. حتی مردم سایر کشورها نیز از جنبش آزادیخواهانه مردم ایران با شور و شوق یاد می کنند. و همه اینها از نگاه من، یعنی اینکه ایرانیان در مسیر مبارزه خود برای آزادی، در حال کسب افتخاراتی واقعی هستند. افتخاراتی به تاریخ سال یکهزار و سیصد و هشتاد و هشت.

پاینده باشید.

تبلیغ به سبک آمریکایی

2009-05-06T22:14:00.004-05:00

متن زیر را دیروز روی یک تابلوی بزرگ تبلیغاتی، کنار بزرگراه دیدم.

YOUR WIFE IS HOT

Better get the A/C fixed!

سه نما از یک واقعیت (نمای سوم)

2009-05-05T18:32:00.000-05:00

تازه از دبی به هیوستون رسیده ام. در این سفر، دو ورزشکار آمریکایی هم در هواپیما بودند. در راهروهای فرودگاه هیوستون یکی از آن دو با شوق به دوستش می گوید: "هِی مَرد! ما دوباره در آمریکا هستیم!" سپس به نشانه شادی و موفقیت مشت هایشان را به هم می زنند.

سه نما از یک واقعیت (نمای دوم)

2009-05-04T18:34:00.000-05:00

در سالن فرودگاه دبی، پرواز ایران را انتظار می کِشم. در اطرافم ایرانیانی در میان کیسه هایی پلاستیکی، با آرم آشنای "دیوتی فری" فرودگاه دبی، و ساک های دستی ورم کرده از انواع کالا فرو رفته اند. خانم جوانی با صدای بلند، طوری که همه ایرانی های سالن بشنوند، برای اطرافیانش توضیح می دهد که خرید از فروشگاههای لندن به صرفه تر از خرید از فروشگاههای دبی است. خانم های دیگر، با روسری هایی افتاده بر روی شانه، در حالی که تلاش می کنند حرصشان از این فخرفروشی را پنهان کنند، از آخرین لحظه های امکان بی حجابی در فضایی عمومی استفاده می کنند. مردان، خسته و بی خیال، روی صندلی هایشان ولو شده اند و در جمع دوستانشان لاابالی وار الفاظ رکیک ردّ و بدل می کنند. اگر خانمی با لباسی باز از پشت شیشه سالن عبور کند، با چشمانی حریص از روی صندلی نیم خیز می شوند تا حتی چند ثانیه شهوت هم هدر نرود؛ سپس دوباره با قیافه ای بی خیال، خواب آلود و دلخور روی صندلی هایشان ولو می شوند.

سه نما از یک واقعیت (نمای اول)

2009-05-03T19:01:00.003-05:00

هواپیما تازه در دبی به زمین نشسته است. اتوبوس مان روی باند پرواز به سمت سالن فرودگاه در حرکت است. در اطرافم هم میهنانم را می بینم که لبخندهایی از رضایت بر چهره دارند. به سختی می توان بین خانمهایی که در تهران سوار هواپیما شدند و اینها که در امارات پیاده شدند ارتباطی پیدا کرد. اینها همه بدون روسری و تی شرت به تن هستند. حتی چهره هاشان هم زیر آرایش کاملا تغییر کرده است. نمی دانم چه موقع و کجا ناگهان همه با هم تغییر قیافه داده اند. خانم مسنی که در اتوبوس جایی برای نشستن پیدا نکرده یک دستش به میله است و دست دیگرش با سماجت تلاش می کند تا مانتو را از تنش درآورد. گویی فریضه ای است که اگر چند دقیقه ای صبر کند تا به فرودگاه برسد قضا می شود. ناگهان اتوبوس ترمز می کند و او در وضعیتی نامتعادل به جلو پرتاب می شود. خوش شانس است که در آخرین لحظه می تواند تعادلش را حفظ کند. با این حال از تلاش دست نمی کشد. سرآخر مانتو مچاله شده را با حرص در ساک دستی اش جا می دهد و سپس رضایتمندانه به دیوار اتوبوس تکیه می دهد.

شام آخر

2009-04-25T22:22:00.001-05:00

ساعت چهار بامداد روز یازدهم آوریل، گوشه دنجی از فرودگاه بین المللی تهران، روی مرز گذشته و آینده، به انتظار پرواز نشسته ام. از سویی دلتنگ همه خاطراتی هستم که فرشادِ امروز را ساخته اند و از دیگر سو، مشتاق همه راههایی که شاید به فرشادِ بهتری برسانندم.

آواز محسن نامجو به یادم می آید؛ آنجا که می خواند:

دست بردار از این میکده سر به سری

پای بگذار به اون راهی که فقط فکر کنی بهتری

که فقط فکر کنی بهتری

یک روز بهاری در تهران

2009-04-19T10:19:00.004-05:00

در خواب و بیداری صبح، صدای جیغ های زنی را می شنوم. آدم هایی در طبقه بالا، از سویی به سوی دیگر خانه می دوند و باز می گردند. اشیایی با خشم به اطراف پرتاب می شوند، به دیوارها می خورند و بر زمین می افتند.

اضطراب جای خواب آلودگی ام را می گیرد. چشم هایم را باز می کنم و به سقف خیره می شوم. زنی با التماس فریاد می زند: "نزن! غلط کردم!". فریادهایش لا به لای صدای خشمگین و نامفهوم مردی می پیچند. گریه هایش گاهی اوج می گیرند و گاهی آرام و یکنواخت می شوند.

با اعصابی متشنج در طول و عرض خانه راه می روم. ذهنم واقعیت هولناکی که بالای سرم در جریان است را نمی تواند هضم کند. پس از حدود پنج دقیقه، کشمکش پایان می گیرد. صدای کوبیده شدن درِ خانه، در خلوت راهرو طنین می اندازد. جیغ های زن تبدیل به هق هق های گریه ای یکنواخت و آرام می شوند. ماشینی با شتاب از پارکینگ خانه بیرون می رود تا خشم راننده اش را در میان عصبیت میلیونها آدم دیگر گم کند.

آن روز و روزهای پس از آن، ساعت ها در خیابان های اطراف خانه قدم زدم و با کنجکاوی در چهره زنان سرزمینم دقیق شدم. شاید که بتوانم آن چهره کتک خورده و کبود را که قرن هاست نادیده گرفته ایم ببینم.

از من تا ما

2009-04-17T06:05:00.004-05:00

روز بیست و یکم مارچ در فرودگاه بین المللی شهر هیوستون به انتظار پرواز امارات نشسته ام. به آدمها نگاه می کنم و لبخندهای دوستانه شان را با لبخند پاسخ می دهم. در بینشان زندگی می کنم اما، فاصله ای نامرئی میان ماست. فاصله ای که گرچه مانند جدار حبابی نازک و شفاف است اما حذف ناشدنی است.

تا ساعاتی دیگر اما، در تهران خواهم بود. شهری که چهره تمام ساکنانش برایم آشناست . آنچنان آشنا که گویی سالها با آنها زیسته ام. چهره هایی آشنا اما عبوس و نامهربان. با این همه، خوب می دانم به ایران که برسم مانند قطره ای خواهم شد که در دریا چکیده باشد.

سفری از خویش به خویشتن

2009-04-12T15:20:00.003-05:00

نمی دانم کدام جمله درست تر است: "من دیروز به خانه ام بازگشتم" یا "من دیروز خانه ام را ترک کردم"؟

حس می کنم پس از پشت سر گذاشتن هزاران کیلومتر، هنوز سر جای اولم هستم. گویی این دو سرزمینِ دور، در ذهنم به هم رسیده اند. در این تحول ذهنی اما، آمریکا اعتبار بیشتری می گیرد. سرزمینی که پس از سه و نیم سال توانسته چنین مقتدرانه مفهوم سی ساله خانه ایرانی ام را به چالش بکشاند.

در یادداشت های آینده از سفر اخیرم بیشتر خواهم نوشت.

سال نو مبارک

2009-03-18T22:39:00.006-05:00

نظرات یک فمینیست

2009-03-17T23:15:00.005-05:00

Catherine Breillat is a feminist writer and director. The followings are her ideas about men (I have made slight changes in the grammar of her sentences to keep the integrity of her ideas):

I think that men have a problem of identity. They can be men just if they dominate somebody. They cannot dominate by intelligence and mind; they want to dominate by male domination: The law of the biggest…

We, as women, give birth to men. And we love men. But men put us in submission. Therefore, if you really love men, you love submission. You have no other possibility. You are either in revolt or love…

بت پرستی

2009-03-13T22:08:00.001-05:00

کسی می گفت: عرب های بت پرست پیش از اسلام، بت ها را نه به عنوان ذات خدا، بلکه تنها به عنوان نماد و واسطه ای بین خود و خدایشان می پرستیدند.

شاید یک دلیل رواج بت پرستی، ناتوانیِ ذهنِ بشرِ آن زمان از نیایش پروردگاری بی جسم بوده است. اما پس از گذشت هزاره ها، گویا هنوز هم ذهن بشر به آن درجه از تکامل نرسیده که با پروردگاری بی جسم رابطه برقرار کند. هنوز هم در چهار گوشه جهان استفاده از بت ها برای عینیت بخشیدن به پروردگار و یا واسطه گری بین خدا و انسان رواج دارد. کافی است به شیوه های راز و نیاز مردم دنیا با خدا بنگرید تا حضور پر رنگ بت ها را آشکارا ببینید.

برهوت امید

2009-03-08T21:39:00.003-05:00

بامداد روز هفدهم ماه می سال دو هزار و هشت است. در کافی شاپ فرودگاه بین المللی تهران به انتظار پرواز نشسته ام. هیجانِ کودکانه پرواز را در این سفرهای مکرر گم کرده ام اما، هنوز پرواز را دوست دارم؛ زیرا نماد گسستن و رفتن است. نماد گسستن تمام بندهایی که روی زمین به دست و پایت می پیچند و به اعماق می کشندت تا در ناچیزترین ها غرق شوی.

در پی احساس سنگینی و رخوتِ لحظه های آغازینِ پرواز، تمام دل نگرانی های زمینی ام محو می شوند. به همان سرعتی که آدمها و ماشینها و خانه ها محو می شوند. و من پیشانیم را به شیشه پنجره می چسبانم تا تمام نگاهم در قاب پنجره محدود شود؛ آنوقت در کوتاه زمانی من می مانم و آسمان و زمین. یعنی انسان در انسانی ترین شرایط.

رفتن اما همیشه زیبا نیست. رفتن گاهی یعنی گسستن تارهای گرانقدر دلبستگی های انسانی. یعنی گام نهادن روی نگاههای غمزده و نمناک از اشک.

در این سفر، سرزمینم را غرق در آلودگی و تباهی دیدم. غرق در گمراهی و سردرگمی. غرق در خشم و تعصب. گویی تهران به سرگیجه ای شدید دچار شده است. در گردونه تقویم می گردد و می گردد و در هر دور جدید، گیج تر و ناتوان تر از پیش می شود. این بار تهران را ناتوان دیدم. ناتوان از برخاستن و ایستادن بر پای خویش. در این میانه عزیزانم را دیدم که در دورهای بیهوده جامعه شان اسیر شده اند.

دلتنگ خواهم شد؛ برای تمام آن نگاههایی که غم وداع را ناشیانه در عمق خود پنهان می کنند. برای لبخندهای ماسیده بر لبها هنگام خداحافظی. برای امیدهای دیدار که به پیراهن فردا گلدوزی می شوند. انتظار. انتظار می فرساید.

و من می روم. می روم تا آسایش زیستن در سرزمینی آباد را به اینهمه حس رنگارنگ ترجیح داده باشم. و هیچگاه نخواهم دانست که در این قمار برده ام یا باخته ام. زندگی مانند جاده ای است با دو راهی های بسیار. بر سر هر دوراهی، به ناچار باید راهی را برگزینی و پس از آن هیچگاه نخواهی دانست که آن دیگری تو را به کجا می بُرد. من امروز اما ، راهی جز رفتن پیش رو ندارم، زیرا که ماندن در این برهوت امید برایم ناممکن شده است.

سختی های مهاجرت از زبان سعدی

2009-03-03T00:11:00.001-06:00

گاهی که سختی های اینجا تاب و توانم را می گیرد از این حکایت سعدی یاد می کنم:

از صحبت یاران دمشقم ملالتی پدید آمده بود، سر در بیابان قدس نهادم و با حیوانات انس گرفتم؛ تا وقتی که اسیر فرنگ شدم و در خندق طرابلس با جهودانم به کار گِل بداشتند. یکی از رؤسای حلب که سابقه ای میان ما بود گذر کرد و بشناخت و گفت ای فلان این چه حالتست؟ گفتم: چه گویم؟

همی‌گریختم از مردمان به کوه و به دشت
که از خدای نبودم به آدمی پرداخت
قیاس کن که چه حالم بود در این ساعت
که در طویله نامردمم بباید ساخت
....

عسل تلخ

2009-02-28T23:37:00.001-06:00

این چند بیت از پروین اعتصامی شاید، تلخ ترین ناله اجدادمان از ژرفای تاریخ باشد:

برزگری پند به فرزند داد
کای پسر، این پیشه پس از من تراست
مدت ما جمله به محنت گذشت
نوبت خون خوردن و رنج شماست
...

آرزوی محال

2009-02-28T23:08:00.002-06:00

کاشکی کودکی خردسال می ماندم. آنقدر کوچک که هرگز معنی حرف شکسپیر را نمی فهمیدم.

وقتی که می گوید: "بودن یا نبودن، مسئله این است".

برگزیده ای از فیلم "Romulus, My Father"

2009-02-21T22:22:00.003-06:00

The time you enjoyed wasting, is not the wasted time!

ضرب‏المثل آرژانتینی

2009-02-14T00:45:00.000-06:00

ضرب‏المثلی آرژانتینی هست که می‏گوید:

“مردم می‏گویند: قلبم را گاز بزن ولی نانم را گاز نزن.
روشنفکران می‏گویند: قلبم را گاز نزن ولی نانم را گاز بزن”

پیشرفت از نوع ایرانی

2009-02-13T20:58:00.004-06:00

این روزها اوضاع اقتصادی جهان به شکل نگران کننده ای نابسامان شده است. اقتصادهای بزرگ دنیا در حال سقوط هستند. بیکاری و رکود به سرعت فراگیر شده اند. پیامدهای بیکاری به مشکلات روانی دامن زده اند.

ما که آخر به دنیا نرسیدیم اما انگار دنیا دارد به ما می رسد.

عدالت و توسعه

2009-01-27T22:32:00.005-06:00

در زمانی نه چندان دور، وقتی که بلوک شرق تازه فروپاشیده بود و یافتن راهی برای توسعه کشورهای جدا شده از آن چالش پیش روی اندیشمندان جهان بود، متن مصاحبه ای با پوپر را خواندم. او اعتقاد داشت که نخستین گام در راه توسعه این کشورها می بایست ایجاد قوه قضاییه ای مستقل، کارآمد و عدالت گستر باشد. اگر بپذیریم که عدالت و قانونمداری ستون فقرات توسعه یافتگی هستند، به ناچار در نبود نهادِ پاسدارِ حسنِ اجرایِ قانون و گسترنده عدالت، هرگونه تلاشی برای توسعه یافتگی بی نتیجه می ماند.

از دیگر سو، بند دهم اعلامیه حقوق بشر، دسترسی به قوه قضاییه کارآمد را در ردیف حقوق اساسی انسانها قرار می دهد. مانا نیستانی در وبسایت رادیو زمانه ، آفت این بند از اعلامیه حقوق بشر را به زیبایی نمایش داده است.

برای دیدن سایر کاریکاتورها می توانید به آدرس زیر مراجعه کنید:

http://www.zamaaneh.com/zamtoon/2009/01/post_129.html

میراث کهنه

2009-01-26T22:58:00.003-06:00

این خصلت ایرانیان است که وقتی روزگار برایشان سخت می گیرد و از راه علاج نا امید می شوند، در خلوتشان دست به دامان شعر می شوند. امشب، حال دیگری دارم. همه گلایه هایم شاید، در این نوای کهنه نادر گلچین خلاصه شوند.

دنیای مدرن ما

2009-01-25T21:21:00.001-06:00

هر روز برای اندکی آرامش رنجها می کشیم و سرآخر هیچکس آسوده نیست. گویی در سفر از زندگی سنتی به دنیای مدرن چیزی را فراموش کرده ایم. چیزی از جنس ذوق دیدن دانه های تازه رُسته گندمزار یا بازیگوشی گوساله نوپای گلّه ای در دشت.

دیگر کشاورزی و دامپروری هم مانند گذشته نیست. در مزرعه های جدید، گیاهان آویخته به سقف گلخانه را می بینی که ریشه در مایعی مغذی دارند. و در دامداری ها، تنها سر حیوانات را می بینی که از لا به لای میله های آهنی سلول های تنگشان بیرون آمده اند تا کاه و ینجه را همراه با پودر آنتی بیوتیک و هورمون های تسریع کننده رشد ببلعند. همه چیز به شکل هولناکی به دانش آغشته شده است.

در آزمایشگاههای صنعتی، نطفه حیوانات را به شکل دلخواه می بندند. حیوان در اسارت به دنیا می آید. در سلول آهنی اش، هم رشد می کند و هم بهره می دهد تا سرانجام سلاخی شود. برای حیوان بیچاره ارزشی بیشتر از یک کارخانه بیولوژیک قایل نیستیم. چند روز پیش مجری برنامه ای رادیویی بدون کمترین احساسی می گفت در آمریکا سالیانه ده میلیارد حیوان سلاخی می شود. و من با خودم فکر می کردم سیصد میلیون انسان با وجدانی آسوده، سالیانه ده میلیارد حیوان را در اسارت پرورش می دهند تا بکشند و ببلعند. آیا زندگی از این دهشتناکتر هم می شود؟

سینما

2009-01-25T19:15:00.002-06:00

در گوشه و کنار شهر، سالن هایی بزرگ و تاریک با صندلی هایی به هم فشرده، همچون کندوهایی، زنبورانِ کارگرِ خسته از کار روزانه را به انتظار نشسته اند. آدم های خسته و دلزده از زندگی، می آیند و در کندوی دلخواهشان می نشینند تا در تاریکی آن، آسوده از نگاه دیگران، زندگی را آنچنان که می پسندند ببینند.

چراغ ها که روشن می شوند، می بینیشان که با دلخوری و تنبلی از جا برمی خیزند. زیرا که آن بیرون، زندگی با چهره ای عبوس به انتظارشان است.

ماده هشتم اعلامیه حقوق بشر

2009-01-24T21:52:00.004-06:00

آقای مانا نیستانی اخیرا سلسله کاریکاتورهایی را با موضوع بندهای اعلامیه حقوق بشر در وبسایت رادیو زمانه منتشر می کنند. این یکی از بقیه برایم جالب تر بود.

برای دیدن سایر کاریکاتورها می توانید به آدرس زیر مراجعه کنید:

http://www.zamaaneh.com/zamtoon/cat/

ساقی بیا، که یار ز رخ پرده برگرفت

2009-01-24T21:17:00.004-06:00

امروز از رادیو زمانه با خبر شدم که آقای دکتر علی فردوسی، مدیر گروه تاریخ دانشگاه نتردام کالیفرنیا، بصورت اتفاقی نسخه ای سالم از اشعار حافظ، که در زمان حیات خود حافظ نگاشته شده بوده، را در دانشگاه آکسفورد یافته اند .

برای مطالعه مصاحبه خانم مینو صابری با دکتر علی فردوسی می توانید به آدرس زیر مراجعه کنید:

http://www.zamaaneh.com/friday/2009/01/post_242.html

غربت به قلم ابراهیم نبوی

2009-01-24T20:19:00.002-06:00

... هر جا که شهری بزرگ و دنیایی مدرن است، غربت مثل هوا در شهر حضوری دائمی دارد. در شهرهای جهانی که آدم‌ها در آن همدیگر را گم می‌کنند و آشنایی‌ها را وامی گذارند و به میان آدم‌هایی می‌روند که هیچ‌کدام‌شان را نمی‌شناسند. چشم‌ها همدیگر را می‌بینند، اما گویی در پس هیچ نگاهی نشانی از آشنایی نیست.

دنیای امروز دنیای انسان بیگانه است. انسان‌هایی که بی‌آن‌که تصمیم گرفته باشند، از آشنایی‌های معصومانه و ساده‌دلانه زندگی ساده پیشین به غربت و بیگانگی دنیای مدرن پرتاب می‌شوند، پرتاب می‌‌شوند به خیابان‌های شلوغ شهر بیگانه.

خانه‌های گرم و کوچک را از دست می‌دهند و چشم را که باز می‌کنند در محاصره همهمه‌ی آدم‌ها و صدای دیوانه‌وار ماشین‌هایی هستند که می‌گذرند.

می‌گذرند و می‌روند و باز هم آدم‌هایی تازه می‌آیند و می‌روند، بیگانه‌هایی تازه، با چشم‌هایی که تو را نمی‌شناسد، که نمی‌شناسی‌شان.

هر چه خیره می‌‌شوی گویی در دنیایی دیگر رها شده‌‌ای. و تو از دل انبوه بیگانگان شاید بگریزی تا به خانه گرم گذشته‌ات بازگردی، بی‌فایده است.

وقتی به شهر کودکی‌ات رسیدی آنجا نیز هیچ‌کسی منتظر تو نیست ...

نخستین سخنرانی یک رییس جمهور

2009-01-20T22:30:00.004-06:00

... به جهان اسلام [می گوییم]: ما به دنبال راهی رو به جلو هستیم که بر شالوده منافع و احترام دوجانبه بنا شده باشد....

... به آن [گروه از] رهبران دنیا که مجال می طلبند تا بذر درگیری بکارند، یا غرب را مقصر مشکلات جامعه شان بیانگارند [می گوییم]: بدانید که مردم، شما را با توانمندیتان درآبادگری، و نه ویرانگری، محک می زنند...

...شاید چالش های پیش روی ما جدید باشند. شاید ابزارهایمان برای رویارویی با این چالش ها نوین باشند، اما ارزشهایی که موفقیتمان پشت گرم از آنهاست، یعنی سخت کوشی و راستگویی، شهامت و انصاف، بردباری و کنجکاوی، وفاداری و میهن پرستی همگی کهنه اما درست هستند. این ارزشها، محرک پیشرفت ما در طول تاریخ بوده اند...

...این معنی آزادی و آیین ماست: اینکه مردان و زنان و کودکانی از هر نژاد و آیین می توانند برای جشن در این مکان باشکوه گرد هم آیند. اینکه مردی که، کمتر از شصت سال پیش شاید پدرش را در رستورانی محلی راه نداده بودند، امروز پیش روی شما ایستاده تا مقدس ترین سوگند را بر زبان آورد...

... به ملت هایی که مانند خودمان در وفور نسبی نعمت هستند می گوییم: دیگر نمی شود نسبت به رنج های آنسوی مرزهایمان بی تفاوت باشیم. و نمی توانیم منابع دنیا را بدون توجه به پیامدهایش مصرف کنیم. زیرا دنیا تغییر کرده و ما نیز باید با آن تغییر کنیم....

... می دانیم که میراث چهل تکه ما نقطه ضعف ما نیست؛ بلکه نقطه قوت ماست. ما ملتی متشکل از مسیحیان، مسلمانان، یهودیان، هندوها و بی دینان هستیم. ما با زبان ها و فرهنگ های گوناگون شکل گرفته ایم و از چهارگوشه جهان گرد هم آمده ایم. ما مزه تلخ جنگ داخلی و تبعیض نژادی را چشیده ایم و از [خاکستر] آن قوی تر و متحدتر برخواسته ایم...

... ما به شکلی مسئولانه عراق را به مردمش خواهیم سپرد. و صلحی که در افغانستان به دشواری به دست آمده را تثبیت خواهیم کرد. برای کاهش تهدید هسته ای [جهان]، با همراهی دوستان قدیمی و دشمنان سابق، به شکلی خستگی ناپذیر تلاش خواهیم نمود...

... این بحران [اقتصادی] یادآورمان شد که در نبود چشمی مراقب، بازار از کنترل خارج خواهد شد. و کامیابی ملتی که تنها منافع مرفهینش را می بیند دیری نمی پاید...

... پرسش [سیاسی] امروز ما بزرگی یا کوچکی دولت نیست، بلکه کارکرد دولت است. [پرسش این است که آیا دولت] اشتغال با دستمزد کافی، [بیمه درمانیِ] در حد استطاعت و بازنشستگیِ با منزلت را برای خانواده ها تامین می کند؟

... ما برای پشتیبانی از تجارتمان و گسترش ارتباطاتمان، راه، پل، شبکه برق و خطوط دیجیتال خواهیم ساخت. دانش را به جایگاه شایسته اش در جامعه مان بازخواهیم گرداند و تکنولوژی را برای بهبود کیفیت و کاهش هزینه خدمات پزشکی بکار خواهیم برد. ما خورشید و باد و خاک را برای تامین سوخت خودروهایمان و چرخاندن چرخ کارخانه هایمان به کار خواهیم گرفت. و مدرسه ها، کالج ها و دانشگاههایمان را با نیازهای عصر نو متناسب خواهیم کرد. همه اینها را می توانیم انجام دهیم و انجام خواهیم داد...

ای کاش فریادرسی بود!

2009-01-19T00:57:00.002-06:00

تازه با وبلاگش آشنا شده ام. یادداشت هایش، که رگه هایی از غم دارند، را گاهی می خوانم. امروز هم به وبلاگش سرکی کشیدم و در نهایت تعجب مطلبی را خواندم که تمام نشانه های یک افسردگی هراس آور را داشت. با عجله با دوستی تماس گرفتم تا جویای احوالش شود و قدری کمکش کند. او پذیرفت و گفت: اینجا خیلی ها در سکوت به این حال و روز افتاده اند. اما تو تنها صدای این یکی را شنیده ای.

نمی دانم این نظر تا چه اندازه درست است. اما خشم و عصبیت و بی حوصلگی شدیدی که امروز در ایران بیداد می کند شاید تاییدی بر درستی ادعای او باشد. گویا جامعه ما در حال فروریختن در خودش است. ای کاش فریادرسی بود!

بیاموزیم

2009-01-15T00:13:00.002-06:00

دوستی می گفت: به جای درس گرفتن از اشتباهات خودمان، بهتر است از اشتباهات دیگران درس بگیریم.

به نظر من از فاجعه غزه این درس را می توان گرفت: حواسمان جمع باشد که تاوان اشتباهات سیاستمداران را مردم می پردازند.

اندکی صبر، سحر نزدیک است!

2009-01-04T13:02:00.003-06:00

هندوها مسجد بابری را تخریب کردند.
مسلمانان افغانی مجسمه تاریخی بودا را تخریب کردند.
تعدادی از شیعیان پاکستان دهها نفر را در شهر بمبئی کشتند.
حمله های موشکی حماس به شهرهای اسراییل چندین کشته بر جا گذاشت.
آمار کشته شدگان حمله اسراییل به غزه از چهارصد نفر گذشت.
در اتفاقی نادر، حمله ای انتحاری در بلوچستان ایران چندین کشته از نیروهای انتظامی برجا گذاشت.
امروز زنی عراقی، با منفجر کردن خود در جمع شیعیان عزادار امام حسین، چهل نفر از جمله شانزده ایرانی را کشت.

تعدادی از ایرانیان در فرودگاههای تهران تجمع کرده اند تا مقدمات سفرشان به نوار غزه جهت انجام حملات انتحاری فراهم شود.

آدمک

2009-01-01T21:01:00.003-06:00

تا وقتی حرکتی نکرده و سخنی نگفته به سختی در می بیابی که او یک ماشین است. یک مجری فرامین که تنها صفرها و یک ها را می شناسد. حتی آنقدرها جدید نیست که منطق "فازی" را درک کند و فضای خاکستری بین صفر و یک را ببیند. از ظاهرش که بگذریم تنها در یک نقطه با انسانها اشتراک دارد: منفعت طلبی.

از بین تمام فرمان هایی که به او می رسند تنها در جهت آنهایی حرکت می کند که منفعت بیشتری به او می رسانند. اکنون یکی از این فرامین به او رسیده است. به راه افتاده و فارغ از هر اندیشه ای تخریب می کند و پیش می رود. نه به پشت سر می نگرد و نه به پیش رو. تنها فرمان را اجرا می کند. زیرا این ساده ترین راه کسب منفعت است. چهره و پیکرش مانند "ترمیناتور" نیستند؛ اما رفتارش با "ترمیناتور" تفاوتی ندارد. آنچنان بی مهابا و چشم بسته می رود که فرمانده هراسان می شود و فرمان ایست می دهد. او می ایستد. خاموش و بی حرکت. از رفتارش شرمسار نیست. چرا شرمسار باشد؟ مگر او بیش از یک ماشین است؟

کریسمس مبارک

2008-12-24T23:36:00.006-06:00

شب کریسمس است. دو هزار و هشت سالِ تمام از تولد مسیح می گذرد. پسری که از مادری باکره به دنیا آمد. در گهواره با مردم سخن گفت. با چند ماهی و سبدی نان به جمع بزرگی از مردم غذا داد. مرده را زنده کرد. نابینای مادرزاد را بینایی بخشید. و پس از مرگ، و به روایتی پیش از آن، به آسمان رفت.

امشب، "سانتا کلاز" با سورتمه ای که گوزنها می کشندش در تمام شهرها می گردد. از دودکش شومینه ها وارد خانه ها می شود و در جورابهای کودکان، که پیش از خواب به درخت کاج کریسمس آویخته اند، هدیه می گذارد. امروز دخترک خردسال همکارم نگران آن بود که شاید "سانتا کلاز" نتواند وارد خانه شان شود. آخر خانه جدید آنها شومینه ندارد!

اسطوره ها میراث هزاران ساله اجدادمان هستند. میراثی برای دور نگاه داشتنمان از تنهایی و واقعیت های رنج آور زندگی. میراثی که با رواج تفکر علمی در حال محو شدن یا استحاله است. و ما، با کمرنگ شدن اسطوره ها، بیشتر با چهره عبوس زندگی مواجه می شویم؛ و بیشتر برای دوران کودکیمان دلتنگی می کنیم. دورانی که پر بود از تصاویر غیر واقعی اما زیبا.

کاشکی این مردم دانه های دلشان پیدا بود

2008-12-18T22:29:00.004-06:00

چند ماهی را در ایران همصحبت یکی از آن حاج آقاهایی بودم که نقش مهر بر پیشانی دارند و ذکر مداوم ترکشان نمی شود. از آنهایی که در جهت وزش باد، به نفع آب و نان، اظهار نظرهای سیاسی هم می کنند. در یک کلام، یکی از آن ذوب شدگان در نان.

در گپ هایمان احترامم را با احترام پاسخ می داد و به همین روی، قدری با هم دوست شده بودیم. من بیشتر شنونده بودم و او از خاطراتش می گفت. سفر به قم و چاه جمکران و دیدار با حاج آقا فلانی هنگام وضو و از این حرف ها. شنیدن خاطراتش که به شیرینی روایتشان می کرد برای من خالی از لطف نبود. مانند این بود که نسخه ای جدید از داستان های جلال آل احمد را می خوانم. آنجا که ایرانیان متدین همزمانش را تصویر می کند.

اما وقتی بحث به حوزه سیاست می رسید ناگهان چهره عوض می کرد و به هر حکومتی جز حکومت ایران دشنام می داد. حتی همسایگان مسلمانمان را هم بی نصیب نمی گذاشت. و واضح است که با چنین کسی از غرب سخن گفتن جگر شیر می خواهد. با این حال، روزی با او از غرب گفتم و اینکه مردم کشورهای غربی صفات خوب هم دارند و اینطور نیست که یکسره بندگان شیطان باشند؛ که فحش را کشید به جان جرج بوش. و اینکه غیر مسلمان ها نجس هستند و زندگی در سرزمین آنها مشکل است. و اینکه به اجبار چند سفر خارجی رفته که برایش خیلی سخت بوده چون مجبور بوده مدام خودش را آب بکشد! و اینکه این آمریکایی ها چه جفاها که در حق ما کرده اند. من هم که تا میانه میدان آمده بودم گامی پیشتر رفتم و گفتم: امروز از آن رو به آمریکاییان دشنام میدهیم که دیروز بیش از حد به آنها اطمینان کردیم و فردا از آن رو به روسیه دشنام خواهیم داد که امروز بیش از حد به آنان میدان داده ایم. خیلی احترامم را نگاه داشت که چیزی نگفت. ولی در اولین فرصتی که چشم دیگران را دور دید به کنایه گفت:
صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ
هر چه کردم همه از دولت قرآن کردم

دیری نگذشت که برنامه مهاجرت من قطعی شد و دیگران نیز از رفتنم خبردار شدند. روزی مرا به گوشه ای کشید و پرسید چگونه می تواند پسرش را برای تحصیل به آمریکا بفرستد؟ باورم نمی شد که آن نقاب ضخیم به چنین نسیمی کنار رفته باشد. هر آنچه می دانستم برایش گفتم و خداحافظی کردیم. من راهی سرزمین شیطان شدم و او ساکن سرزمین رستگاری بشر.

دیروز با خبر شدم که کارهای پذیرش پسرش را انجام داده و پسرک را به زودی روانه ینگه دنیا می کند. و من مطمئنم که امروز حاج آقا دهها حدیث و آیه در چنته دارد که همگی مهاجرت به سرزمین کفر را توصیه می کنند.

بغض تاریخ

2008-12-09T00:14:00.003-06:00

با دیدن این عکس از محمد مصدق دلم به درد آمد. پیرمردِ تنها مانده چه ساده و مظلومانه در دادگاه خفته است. و من در پیکر تکیده و رنجور از مبارزه او پیکر مردممان را می بینم. مردمی که دیرزمانی برای آینده ای روشن تلاش کرده اند و هر بار ناامید شده اند. مردمی که در هیاهوی اطرافیان، خستگی و رنجوریشان نادیده گرفته شده است.

دریغ از امیدهایی که ناامید می شوند دریغ!

دهه شصت

2008-12-05T20:46:00.018-06:00

دهه شصت شاید یکی از سیاهترین دهه های تاریخ معاصر ایران باشد. این دهه برای ما ایرانیان پر از گرفتاری بوده است. جنگ، حمله هوایی به شهرها، پدیده جنگ زدگی، خشونت های پلیس اجتماعی، جیره بندی مایحتاج مردم و کسالت جامعه از نبود هرگونه تفریح تنها نمونه هایی از مشکلاتی هستند که در این دهه گریبانگیرمان شدند.

و ما پیامدهای ناگوار روانی و اجتماعی آن گرفتاری ها را هنوز بررسی نکرده ایم. یادآوری آن روزها شاید از سویی گامی باشد در راه خودشناسی و پرهیز از تکرار کجروی ها، و از دیگر سو تلاشی باشد برای محدود کردن پیامدهای ناگوار آن دوران.

در این ویدئو محسن نامجو به زیبایی دهه شصت ایران را به تصویر کشیده است.

(به دلیل رفتارهای به دور از ادب تعدادی از هموطنان در ابتدای ویدئو و ادبیات خاص محسن نامجو، لطفا با صدای آرام گوش دهید!)

دوستان در پرده می گویم سخن

2008-12-01T21:28:00.001-06:00

عمری شد که خیره مانده ام به این عروسک خیمه شب بازی. بندها و دست ها گاهی به چپ می کشندش و گاهی به راست. دیری است امیدوار مانده به اینکه در این دست به دست شدن ها به دست مهربانی برسد. دستی که بند از پایش بگشاید و رهایش کند. بیچاره نمی داند که این هر دو دست به یک پیکر می رسند. چه دردناک است نگاه امیدوار عروسک به دستان رقصان بالای سرش!

دلم می گیرد از دیدن آدمهایی که آسان فریب می خورند. که بازیچه می شوند. که احساساتشان و امیدهایشان به مسخره گرفته می شوند؛ بارها و بارها و بارها.

چرا درس نمی گیرند؟

خاطرۀ خطر

2008-11-29T20:07:00.000-06:00

امروز یکی از خبرگزاری ها با خانواده ای غربی که از حادثه هتل "تاج محل" جان سالم به در برده بودند مصاحبه می کرد. خانمی کهنسال می گفت تا مدتی پس از شروع درگیری ها فکر می کرده صدای انفجارها مربوط به یک آتش بازی است.

من اما، هر بار که اینجا صدای انفجار یا غرش هواپیمایی را می شنوم ناخودآگاه مضطرب می شوم که نکند حمله ای هوایی باشد.

همدلی

2008-11-28T22:43:00.001-06:00

در حمله تروریستی اخیر به هند، خانواده ای آمریکایی در هتل تاج محل محبوس شده بودند. آنها آخرین اخبار را از شبکه "سی ان ان" پی می گرفتند. گاهی نیز از "سارا سایدنر"، خبرنگار این شبکه که روبروی هتل مستقر بود، تلفنی راهنمایی می خواستند. این خانواده پس از دو روز آزاد شدند و در بازگشت به شیکاگو با مجری "سی ان ان" تلفنی صحبت کردند. وقتی که سارا از بازگشت این خانواده با خبر شد بغضش شکست و بینندگان برای چند لحظه اشکهایش را دیدند. اشک هایی که به صمیمانه ترین شکل، همدلی و همبستگی اعضای یک ملت را نمایش می دادند.

درسی از دیگران

2008-11-05T00:17:00.003-06:00

مردمی که حدود دویست سال پیش سیاه پوستان را به بردگی می گرفتند، آنانکه که حدود نیم قرن پیش به زندانی هجوم بردند و دو سیاه پوست را به زور از زندان بیرون کشیدند و با پایکوبی حلق آویز کردند، ملتی که چهل سال پیش "مارتین لوتر کینگ" را ترور کردند، امروز به دور از تعصبات نژادی، یک سیاه پوست را به ریاست جمهوری کشورشان برگزیدند. این مردم راهی بس طولانی را در مدتی کوتاه پیموده اند. سرافرازی آنان از آن رو است که کوشیده اند تا امروزشان بهتر از دیروزشان شود. کسانی که امروزشان خرابتر از دیروزشان باشد، ناچارند با ذره بین در گذشته شان به دنبال افتخار بگردند.

سالگرد یک تصمیم

2008-10-17T20:59:00.010-05:00

وقتی که خورشیدِ بی رمق، در دشت هایی دور سر به خاک می گذارد، دفتر یک روز تلاش را می بندم و راهی خانه می شوم. نسیمی شرجی بوی سبزینه گیاهان را در شهر می پراکند. و در عطر هوا خاطرات دور و نزدیکم موج می زنند. یک سال پیش بود که به این شهر آمدم. با اندکی امید در دل و ته مانده ای پول در جیب. با این نیت که اگر در این شهر هم نتوانستم پا بگیرم برای همیشه فکر زندگی در این سرزمین را از سرم بیرون کنم. اینبار اما، چرخ وقایع به سویی مساعد می گشت. پس از دو هفته، به یاری دوستان، کاری برایم پیدا شد. اولین حقوقم را که گرفتم آنقدر شاد بودم که به سلمانی سه دلار انعام دادم. لبخندها اما، گاهی چندان نمی پایند.

سازگار شدنم با محیط کار، پر از چالش بود و نا آشنایی ام با این شغل جدید هم به مشکلات می افزود. این چنین بود که سردردهای کهنه ام باز شروع شدند. چهار یا پنج ماه کمابیش یکسره سردرد داشتم. دردهای مزمن خفیفی که به تدریج شدت می گرفتند. دردهایی که حتی هشت ساعت خواب مداوم هم تسکینشان نمی داد. گاهی آنقدر شدید می شدند که به تهوع می رسیدم. این بود که به ناچار به مسکن روی آوردم. بسته ای مسکن در خانه گذاشتم و بسته ای دیگر در محل کار. و برای اینکه زیاد مسکن مصرف نکنم پیش از خوردن قرص ها تا جایی که ممکن بود درد را تحمل می کردم. چندی که گذشت وضع از این هم بدتر شد. حس فشاری در گلویم بوجود آمد و مرتب زیادتر شد. دیگر حتی غذا خوردن هم برایم مشکل شده بود. با گذر زمان نشانه های جسمی فشارهای عصبی بیشتر می شدند. در نهایت به اضطراب و دلهره ای بی وقفه رسیدم. گاهی با ترس به راهی که پیش پایم بود نگاه می کردم. تا کجا می توانستم زیر بار فشارهای روحی که بروزهای جسمی هم پیدا کرده بودند دوام بیاورم؟ اما فشارهای روحی را به جان خریدم تا در نهایت قدری به کار آشنا شدم و با محیط خو گرفتم. آن وقت بود که به تدریج دردها هم خفیف تر شدند و زندگی شیرین تر شد.

امروز پس از گذشت یک سال از آن کسالت ها دیگر خبری نیست. در محیط کار برای خودم جایگاه کوچکی فراهم کرده ام. اوضاع مالی ام رو به بهبود است. در خانه ساده ام مجالی هست که کتابی بخوانم و خبرهای روزانه را مرور کنم. گاهی شبها شعر می خوانم. هنوز شیرینی شعر فارسی کامم را شیرین می کند. چند ماهی است که در کلاسهای اینترنتی نام نویسی می کنم و با یادگیری مطالب نو اوقاتم را پر می کنم. اگر باد موافق همچنان بر بادبان قایق زندگی ام بوزد شاید، روزگاری از دانشگاهی در این نزدیکی هم سر درآوردم. هنوز راه پر پیچ و خمی پیش رو دارم. اما شاید که آن روزهای تیره ناامیدی به پایان رسیده باشند.

غنای فرهنگی یا قدمت بی فرهنگی

2008-09-18T22:07:00.000-05:00

نزدیک به یک هفته است که توفان "آیک" از هیوستون گذشته و به شبکه توزیع برق شهر صدمات جدی زده است. بسیاری از هیوستونی ها هنوز در انتظار وصل مجدد برق به خانه هایشان هستند. فکر می کردم با خاموش شدن چراغهای راهنمایی مشکل بزرگی در ترافیک شهر ایجاد خواهد شد. اما رانندگان تنها با رعایت حق تقدم و بدون هیچ مشکلی هر روز از تقاطع های شهر عبور می کنند. حتی یک بار هم پلیسی را در تقاطع های بزرگ بدون چراغ راهنمایی ندیده ام. و تا امروز حتی یک گره ساده ترافیکی هم ندیده ام. اینهمه شعور و فرهنگ این مردم مرا به شگفتی و تحسین وا می دارد. پیش از سفر به این دیار حتی در تخیلم هم نمی گنجید که مردمی چنین متمدن وجود داشته باشند. از صمیم قلب خوشحالم که در بین این مردم زندگی می کنم. و هر روز بیش از پیش به این مهم پی می برم که غنای فرهنگی مهمتر از قدمت بی فرهنگی است.

تکرار تاریخ

2008-09-15T20:40:00.001-05:00

این روزها کمتر می نویسم و بیشتر تاریخ ایران را می خوانم. اینکه در نهایت، و پس از سی و اندی سال، چه شد که با مباحث تاریخی آشتی کردم موضوع دیگری است. اما در میان این مطالعات، به تدریج با صورتهای جدیدتری از وضع نابسامان ایران آشنا شده ام. به وضوح دیده ام که ریشه خرابی اوضاع امروزمان عمیق تر از آن است که پیشتر فکرش را می کردم. و دردناک اینکه در سراسر تاریخ ایران، عواملی کمابیش مشابه، بارها نتایجی ناگوار به بار آورده اند. گویی که هیچگاه از تاریخ نیاموخته ایم. در روزهای آینده شاید، در این باره نقل قول هایی از تاریخنگاران را بیاورم.

سابقه "پان ایرانیسم"

2008-08-23T23:26:00.009-05:00

متن زیر گزیده ای است از کتاب "دو قرن سکوت" به قلم آقای عبدالحسین زرین کوب که به جایگاه اندیشه "پان ایرانیسم" در ایران، همزمان با خلافت بنی عباس و حضور برمکیان، اشاره دارد:

...در این میان دهقانان و بزرگزادگان ایران بی آنکه علاقه خود را به گذشته ایران فراموش کنند نقشه های خویش را دنبال می کردند. اینان که به ایران و تاریخ ایران بیش از ایرانی و مردم ایران علاقه می داشتند باز خواب احیاء مجد و عظمت گذشته خویش را می دیدند. اما مردم ایران که بارها قربانی بوالهوسی های آنها گشته بودند طبعا چندان مورد التفات آنها واقع نمی شدند...
...آنها اگر بر ضد منافع خلیفه به کوشش برمی خواستند محرک واقعیشان فقط منافع شخصی بود. هنوز حوادث زمانه آرزوی ایجاد دولتی باشکوه به شیوه عهد ساسانی را از لوح خاطرشان یکسره نزدوده بود. از این رو بود که برای ایران و به نام ایرانیان گاه و بیگاه کوشش هایی می کردند.

دو قرن سکوت، چاپ دوم، فصل هفتم، صفحه هفتاد و هفت

هر دو انسانند اما این کجا و آن کجا

2008-08-16T01:05:00.000-05:00

زمانی که من دانشجو بودم، دانشجویان نمی توانستند با لباس آستین کوتاه وارد دانشگاه آزاد شوند. به همین دلیل، پوشش خاصی بین دانشجویان رایج شده بود. آنها برای اینکه بتوانند این محدودیت را دور بزنند و با لباس آستین کوتاه به دانشگاه بیایند معمولا پیراهن آستین بلندی همراه خود داشتند که هنگام ورود به دانشگاه آن را با دکمه های باز روی لباس خود می پوشیدند تا معیارهای اخلاقی دانشگاه را رعایت کرده باشند. من که همیشه با اینگونه نوآوری های ظاهری سر سازگاری نداشته ام آن روزها نیز هنگام رفتن به دانشگاه همیشه لباس آستین بلند می پوشیدم تا با خیال آسوده وارد دانشگاه شوم. اگرچه همیشه هنگام گذشتن از جلوی میز انتظامات دلهره خفیفی سراغم می آمد که ناشی از رفتارهای غیرقابل پیش بینی آن بزرگواران بود.

اینبار اما، پیراهن های آستین بلند اسپرت که با دکمه های باز روی تی شرت های آستین کوتاه پوشیده می شدند در نگاه من جلوه ویژه ای پیدا کرده بودند. گویی در این روش جدید لباس پوشیدن چیز جذابی بود. چیزی از جنس شادابی، تحرک، سلامت و در یک کلام جوانی. اینچنین بود که به تدریج وسوسه شدم تا من هم این سبک لباس پوشیدن را تجربه کنم. این کار را کردم و آن را پسندیدم.

کسانی که آن روزها به کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد تهران (واحد مرکز) رفته باشند، می دانند که این کتابخانه در ساختمانی نبش تقاطع خیابانهای انقلاب و فلسطین واقع شده بود. و می دانند که هر از گاهی انتظامات بر همه خشم می گرفت، در بزرگ دانشگاه را می بست و همه را مجبور می کرد که از در کوچکی که به اندازه عبور یک نفر عرض داشت وارد شوند. این در، به اتاقی مستطیل شکل باز می شد که در دومی داشت. دومین در را که می گذراندی با موفقیت وارد ساختمان دانشگاه شده بودی. اما مشکل اینجا بود که در کنار این در دوم، میز بزرگواران انتظامات بود. دانشجویان به ناچار، مانند قوطی های رُب که در کارخانه از جلوی نگاه تیز بین مسئول کنترل کیفیت می گذرند، باید پیش از ورود به دانشگاه یک به یک از جلوی نگاه بی روح و گاهی خشمناک انتظامات دانشگاه می گذشتند و کنترل کیفیت اخلاقی می شدند.

یکی از روزهای پایانی دوران لیسانسم بود. کلاسهایم تمام شده بودند و بیشتر به کتابخانه مرکزی دانشگاه می رفتم تا برای پایان نامه ام مطالبی جمع کنم. عصر، با همان لباسهایی که شرحشان آمد، از خانمان که همان نزدیکی ها بود روانه دانشگاه شدم. پیش از بازکردن در، مسئول انتظامات را از پشت شیشه به سرعت ارزیابی کردم تا بدانم در چه حالی است. معلوم بود مدتها است مشتری نداشته است. بدجوری کسل و کلافه می نمود. با یکی از همان نگاههای بی روح به میزش خیره شده بود. در را که باز کردم نگاهش را به روی من برگرداند و به چشم بر هم زدنی نفرتی آمیخته به خشم بر چهره اش نشست. با لحنی پرخاشگرانه پرسید: "این دیگه چه وضع لباس پوشیدنیه؟" خواستم که قدری بیشتر زمان بگیرم تا ببینم با این وضع جدید چه می توانم بکنم. گفتم: "چه وضعی ؟" گفت: "همین وضع لباس پوشیدنو می گم. نمیشه اینطوری وارد بشی دکمه های لباستو ببند." دیدم گفتگو فایده ندارد. بستن دکمه های لباسم را قدری کش دادم تا ببینم چطور می توانم یک پاتک حسابی نثارش کنم. وقتی دکمه ها را بستم نزدیکش رفتم و ناصحانه گفتم: "این وضع رفتار درست نیست". او هم خشمش را قدری پوشاند و با همان نفرت پرسید: "تو خودت ببین این سر و وضع یه دانشجو اِ؟" انتظار چنین پرسشی را نداشتم. افکارم به هم ریخت. هیچ استانداردی برای وضع لباس یک دانشجو در آن لحظه به ذهنم نمی رسید. مگر یک دانشجو چگونه باید لباس بپوشد؟ شاید هم در پس زمینه ذهنم دانشجوی ایده آلم آدمی بود که لباسی رسمی می پوشید. به لکنت افتادم. تلاش کردم پاسخی بیابم. گفتم: " مگه چه ایرادی داره". رویش را برگرداند و با لحنی بی حوصله و تحقیرآمیز گفت: " برو بابا برو!". من هم که جنگ را باخته بودم صلح را پذیرفتم و آزرده وارد دانشگاه شدم.

سالها بعد، وقتی برای نخستین بار از روی کنجکاوی وارد دانشگاههای ینگه دنیا شدم و شکل پوشش دانشجویان این دیار را دیدم، خاطره آن روز در ذهنم زنده شد و لبخندی تلخ بر چهره ام نشست.

بگذر از نی، من حکایت می‌کنم

2008-08-10T22:19:00.003-05:00

امروز حین وبگردی هایم به این شعر از هادی خرسندی رسیدم که شرح حال بسیاری از ایرانیان کوچ کرده از میهن است:

بگذر از نی، من حکایت می‌کنم

وز جدائی‌ها شکایت می‌کنم

ناله‌های نی، از آنِ نی‌زن است

ناله‌های من، همه مال من است

شرحه‌شرحه سینه می‌خواهی اگر

من خودم دارم، مرو جای دگر

این منم که رشته‌هایم پنبه شد

جمعه‌هایم ناگهان یکشنبه شد

چند ساعت، ساعتم افتاد عقب

پاک قاطی شد سحر، با نیمه شب

یک شبه انگار بگرفتم مرض

صبح فردایش، زبانم شد عوض

آن سلام نازنینم شد «هِلو»

وآنچه گندم کاشتم، روئید جو

پای تا سر شد وجودم «فوت» و «هد»

آب من «واتر» شد و نانم «برد»

وای من! حتی پنیرم «چیز» شد

است و هستم، ناگهانی «ایز» شد

من که با آن لهجه و آن فارسی

آنچنان خو کرده بودم سال سی

من که بودم آن همه حاضر جواب

من که بودم نکته‌ها را فوت آب

من که با شیرین زبانی‌های خویش

کار خود در هر کجا بردم به پیش

آخر عمری، چو طفلی تازه سال

از سخن افتاده بودم، لالِ لال

کم‌کمک، گاهی «هِلو» گاهی «پیلیز»

نطق کردم! خرده خرده، ریز ریز

در گرامر همچنان سر در گُمم

مثل شاگرد کلاس دومم

گاه «گود مورنینگ» من، جای سلام

از سحر تا نیمه شب، دارد دوام

با در و همسایه هنگام سخن

لرزه می‌افتد به سر تا پای من

می‌کنم با یک دو تن اهل محل

گاهگاهی یک «هِلو» رد و بدل

گر هوا خوبست یا اینکه بد است

گفتگو درباره‌اش صد در صد است

جز هوا، هر گفتگویی نابجاست

این جماعت، حرفشان روی هواست

بگذر از نی، من حکایت می‌کنم

وز جدائی‌ها شکایت می‌کنم

نی کجا این نکته‌ها آموخته

نی کجا داند نیستان سوخته

نی کجا از فتنه‌های غرب و شرق

داغ بر دل دارد و تیشه به فرق

بشنو از من، بهترین راوی منم

راست خواهی، هم نی و هم نی‌زنم

سوختند آنها نیستان مرا

زیر و رو کردند ایران مرا

کاش می‌ماندم در آن محنت‌سرا

تا بسوزانند در آتش مرا

تا بسوزانندم و خاکسترم

درهم آمیزد به خاک کشورم

دیدی آخر هرچه رشتم پنبه شد

جمعه‌هایم ناگهان یکشنبه شد

"هادی خرسندی"

هان ای دل عبرت بین

2008-08-08T21:42:00.002-05:00

چند روزی است که کتاب "دو قرن سکوت" آقای عبدالحسین زرین کوب را می خوانم. با اینکه در جای جای این کتاب ردّ ناسیونالیسم تند ایرانی دیده می شود اما، شاید ارزش یکبار خواندن را داشته باشد. در اینجا بخشی از چاپ دوم این کتاب را، که حدود نیم قرن پیش به چاپ رسیده، با اندکی تغییر در نگارش، می آورم:

"... با اینهمه دولت ساسانی بر رغم شکوه و عظمت ظاهری که داشت، به سختی روی به پستی و پریشانی می رفت. در پایان سلطنت نوشروان، ایران وضعی سخت متزلزل داشت. سپاه یاغی بود و روحانیت روی در فساد داشت. فسادی که در وضع روحانی بود، از قدرت و نفوذ موبدان برمی خاست. تشتت و اختلاف در عقاید و آراء پدید آمده بود و موبدان در ریا و تعصب و دروغ و رشوه غرق بودند. مزدک و پیش از او مانی، برای آنکه تحولی در اوضاع روحانی و دینی پدید آورند، خود کوششی کردند اما نتیجه ای نگرفتند. کار مزدک با مقاومت روحانیان و مخالفت سپاهیان مواجه شد و موجب فتنه و تباهی گشت... پرویز نیز با آنکه در جنگها کامیابی هایی داشت، از اشتغال به عشرت و هوس فرصت آنرا نیافت که نظمی و نسقی بکارهای پریشان بدهد. جنگهای بیهوده او نیز با آنهمه تجملی که جمع آورده بود، جز آنکه خزانه مملکت را تهی کند نتیجه ای نداد. فتنه ای که دست شیرویه را بخون پدر آلوده ساخت از نیرنگ سپاهیان و روحانیان بود. و از آن پس، این دو طبقه چنان سلطنت را بازیچه خویش کردند که دیگر از آن جز نامی نمانده بود...

... بدینگونه سپاهیان یاغی و روحانیان فاسد را پروای مملکت داری نبود و جز سودجویی و کامرانی خویش اندیشه دیگر نداشتند. پیشه وران و کشاورزان نیز، که بار سنگین مخارج آنان را بر دوش داشتند، در حفظ این اوضاع سودی گمان نمی بردند. بنابراین مملکت بر لب بحر فنا رسیده بود و یک ضربت کافی بود که آنرا به کام طوفان حوادث بیفکند. این ضربتی بود که عرب وارد آورد..."

دوقرن سکوت، چاپ دوم، فصل نخست، صفحه سی و هفت

پلیس و مردم

2008-08-01T22:51:00.003-05:00

تازه به این سرزمین آمده بودم و هنوز کاری هم پیدا نکرده بود که اوقاتم را پر کند. هنگام رانندگی، در نزدیکی پارک کوچکی، تابلوی "پارک تاریخی" نگاهم را جلب کرد. کنجکاو شدم که در این پارک کوچک، چه اثر تاریخی می تواند وجود داشته باشد. با اینکه روز یکشنبه بود، ماشین را کنار خیابان پارک کردم تا ببینم می شود در روز تعطیل از این محل تاریخی بازدید کرد یا نه؟

وسط پارک، ساختمان کوچکی بود که در آن از اشیای تاریخی نگهداری می شد. در کنار این ساختمان یک ماشین پلیس پارک شده بود. با دیدن ماشین پلیس قدری نگران شدم. در ایران یاد گرفته بودم که حضور پلیس یعنی ناامنی. در چارچوب قوانین ایران کمتر کسی مجرم نبود. پلیس همیشه می توانست چیزی مخالف قانون پیدا کند و دردسری درست کند. گاهی به دوستان می گفتم اگر روزی پلیس بخواهد خانه مردم را بگردد باید تمام ایرانیان را دستگیر کند. زیرا که قوانین موجود تا حریم خصوصی ترین جنبه های زندگی شخصی پیش رفته اند و کمتر کسی می تواند بدون نقض آنها زندگی کند.

این پیش زمینه های فکری باعث شده بودند که آن روز از دیدن ماشین پلیس قدری نگران شوم. اما اینبار تصمیم گرفتم که داخل ساختمان بروم و ببینم که چه خبر است. در را که باز کردم چند پلیس که در اتاق سرگرم صحبت بودند حرفشان را قطع کردند و به سویم برگشتند. پرسیدم: می شود موزه را ببینم. یکیشان جواب داد: بله اما وقت زیادی نمانده و چون بازدید کننده نداشتیم درها را بسته ایم. می خواهی در را برایت باز کنم؟ با احتیاط گفتم: اگر در را باز کنید ممنون می شوم. در را باز کرد و گفت: امیدوارم از دیدن موزه لذت ببری. من هم که با دیدن آن رفتار دوستانه قدری از دلهره ام کاسته شده بود تشکر کردم و سرگرم بازدید از موزه شدم.

پس از گذشت بیش از یک سال از آن روز، آن خاطره در حافظه ضعیف من هنوز جایی دارد. و دلیلش تجربه دلچسب من از رفتار دوستانه و اطمینان بخش این پلیس با شهروندان است.

رکود اقتصادي و کتابخواني

2008-07-31T21:01:00.002-05:00

اين روزها شرايط اقتصادي در آمريکا خوب نيست. قيمت بنزين از سه و نيم دلار براي هر گالن گذشته و در بعضي ايالت ها مرز چهار دلار را نيز پشت سر گذاشته است. افزايش نرخ تورم محسوس است. اقتصاد از مشکلات جدي رنج مي برد: بحران وام هاي مسکن، اقتصاد آمريکا را به سوي رکود کشانده است.

در چنين شرايطي مردم تلاش مي کنند تا از هزينه هايشان بکاهند. آمار سفرها کمتر شده و مردم کمتر به رستوران مي روند. کالاهاي لوکس و اضافي به تدريج از سبد مصرف خانوار ناپديد مي شوند.

ديروز راديويي محلي نتيجه تحقيقي در خصوص اثر بحران اقتصادي بر الگوي مصرف خانواده های آمریکایی را ارائه مي داد. مي گفت آمريکاييها به تدریج کتاب را از صورت مخارجشان حذف می کنند و بیشتر به کتابخانه مي روند. مراجعه به کتابخانه ها رشد سيزده درصدي داشته است. وابستگی این جامعه به کتابخوانی برایم جالب است.

پالايش زبان پارسي

2008-07-29T21:07:00.000-05:00

دکتر کزازي از استادان به نام زبان فارسي هستند که در سخنانشان تمام واژگان بيگانه رایج را با واژگان موجود در زبان فارسي يا معادل هاي نو جايگزين مي کنند. اين ويژگي، سخنان استاد کزازي را براي من شنيدني و دلچسب کرده است.

ديروز متن گفت و گويي با دکتر کزازي را خواندم که در آن از لزوم معادل سازي براي تمامي واژگان بيگانه راه يافته به زبان فارسي سخن گفته بودند. باور ايشان اين است که حتي اگر مردم اين جايگزين هاي نو را به کار نبرند، دست کم مي بايست که اين جايگزين ها در زبان فارسي وجود داشته باشند. همچنين ايشان يادآور شده بودند که اين زبان پيوند ما با پيشينه فرهنگي مان است و در صورت صدمه ديدگي اش ارتباطمان با هويت فرهنگي مان قطع مي شود.

امروز به سخنان ايشان و واژه "دبيره" که به جاي "خط" به کار برده بودند فکر مي کردم. اين پرسش به ذهنم آمد که اگر پالايشي تا اين اندازه جدي در زبان فارسي رخ دهد و جايگزين هايي براي اين همه واژه عربي موجود در زبان فارسي برگزيده شوند آنوقت چه کسي مي تواند معني حتي يک جمله از ادبيات فارسي پس از اسلام را بفهمد؟ از ادبيات پيش از اسلام ايران هم که دستمان خالي است. آيا آسيب هاي فرهنگي ناشي از چنين پالايشي بيش از آسيب هاي حاصل از ورود واژگان بيگانه به زبانمان نيست؟

به گمانم چنان اقدامي از پارادوکسي دروني رنج مي برد: نگاه داشتن جامعه در خلاء ناممکن است. پالايشي آنچناني، خلائي فرهنگي ايجاد مي کند که جامعه را به سوي فرهنگي ديگر با زباني ديگر مي راند.

دلتنگی برای قفس

2008-07-27T19:29:00.001-05:00

آن اوایل که به این سرزمین آمده بودم، وقتی که برای خرید کالایی به سوپر مارکت می رفتم، تنوع مارکها و مدلها سردرگمم می کرد. مدتها برای مقایسه قیمتها و کیفیتها وقت صرف می کردم تا سرانجام تصمیم بگیرم. گاهی هم دلتنگ ایران می شدم، زیرا که آنجا انتخابهای زیادی نداشتم و می توانستم بین دو یا سه نوع کالا به سرعت یکی را انتخاب کنم.

تنوع و تعدد گزینه های پیش روی مردم، که تنها به کالا محدود نیست، از ویژگی های اساسی جامعه آمریکا است. مردم اینجا مختارند تا برای آینده خود از بین مسیرهای گوناگون یکی را به دلخواه برگزینند. و اگر مصمم باشند و با برنامه پیش بروند به خواسته هایشان هم می رسند. نکته مهم این است که در این سرزمین رسیدن به هدف "ساده" نیست بلکه "ممکن" است. ساکنان این سرزمین برای رسیدن به هدفشان می توانند یک یا چند توالی از "ممکن" های ساده یا سخت را ایجاد کنند تا مانند نردبانی آنها را به هدفشان برساند.

در ایران اما، اوضاع به کلی متفاوت است. آنجا معمولا "اتفاقات" شما را بالا می برند یا پایین می کشند. ایرانیان همیشه می توانند گناه ناکامیشان را به گردن بدشانسیشان بیاندازند.

من مدتی است که تلاش می کنم یکی از آن توالی ها را برای زندگی ام تهیه کنم. در خلال این تلاش فهمیدم که هنوز به اندازه کافی به این دنیای جدید خو نگرفته ام. هنوز هم گاهی برای فرار از اشتباه در تصمیم گیری، آرزو می کنم ای کاش راه های پیش پایم اینقدر زیاد نبودند.

ترنم باران

2008-07-25T00:37:00.001-05:00

آسمان ابری است و به تناوب می بارد. گاهی با شدت و گاهی آرام. هوا خنک تر شده اما رطوبت زیادی دارد. همه چیز به سرعت به خود شبنم می گیرد. برای من که از خاورمیانه بیابانی آمده ام این باران زیباست؛ اما هیوستونی ها را کلافه می کند. گاهی که بیکار می شوم، به شوق باران کنار پنجره می ایستم. زیر باران طبیعت زیباتر شده است.

محل کارم را برای ناهار ترک می کنم. با عجله خودم را به ماشینم می رسانم و از باران در آن پناه می گیرم. بوته ای کوچک، با گل های ریز و صورتی نگاهم را می رباید. دانه های پاک و درخشان باران، مانند گوشواره هایی بر لبه برگهای سبزش تاب می خورند. تو گویی التهاب رسیدن به خاک را دارند. خوب که به گل خیره می شوم، بازتاب شادمانی اش را می بینم. همه وجودش لبخند است.

آقای نوری، معلم دوران دبیرستان، به یادم می آید. می گویند چتر بر سر گرفتن زیر باران را توهین به طبیعت می دانست. آدم باید خیلی بزرگ باشد که اینگونه فکر کند. آقای نوری امروز در خاک آرمیده است. و من در اینسوی دنیا، زیر این باران زیبا به او فکر می کنم. به حرف هایش، به باران هایی که پیش از من دیده و به این باران که امروز نمی بیند. از خودم می پرسم آیا این امتداد زندگی انسان پس از مرگ نیست؟ آیا او هنوز در اندیشه شاگردش به زندگی ادامه می دهد؟ حیات داستان عجیبی است. کاش می توانستم بیشتر بدانم!

عصر هنگام، همکار ویتنامی ام می پرسد: " تو وقتی کهنسال شدی به ایران بازمی گردی؟". قدری مکث می کنم و از پاسخ طفره می روم. او ادامه می دهد: "من وقتی کهنسال شدم به ویتنام باز می گردم. من ویتنام را بیشتر دوست دارم". اندوهی به دلم می نشیند. کاش می توانستم آرزو کنم که من هم روزی به ایران بازگردم. اما نمی شود. پس سکوت می کنم. او نیز دیگر چیزی نمی گوید.

هنگام بازگشتم به خانه، باران شدت گرفته است. چند نفری جلوی در خروجی ساختمان زیر سرپناهی به انتظار آرام شدن باران ایستاده اند. تا به حال چنین باران تندی ندیده ام. به در که میرسم، قدری تامل می کنم سپس به سوی ماشینم که آن دورها پارک شده قدم زنان به راه می افتم.

بدبینی

2008-07-22T23:09:00.003-05:00

ما ایرانیان در پس هر رویدادی به دنبال دسیسه ای می گردیم. و این ویژگی فرهنگیمان تا حد زیادی در کارهای گروهی ناتوانمان کرده است. چند وقتی بود که به این بدبینی مزمن و دلایل آن فکر می کردم تا امروز رسید.

این روزها خبر دستگیری کاراجیچ خبر داغی است. او در جنگ بالکان فرمانده صرب های بوسنی بود. می گویند حدود هفت هزار و پانصد مرد و پسر بوسنیایی به رهبری او کشته شده اند.

خبر را که می خوانم به آن روزها بازمی گردم. روزهایی که رسانه های ایران، به پشتیبانی از اهداف دیپلماسی کشور، سناریوی نخ نمای جنگ حق و باطل را پی گیری می کردند. آن روزها دانش آموز دبیرستان بودم. اعتقاداتم محکم تر بود و دانشم کمتر. نمی خواستم باور کنم که می شود دین را هم بازیچه کرد. تحت تاثیر تبلیغات رسانه ای، با غمی آمیخته به خشم، در یکی از راهپیمایی های حمایت از مردم بوسنی و انزجار از "همه" شرکت کردم.

سالها گذشت. بحران های مختلفی آمدند و رفتند و مرا درسها آموزاندند. سیاست و سیاستمداران را بیشتر شناختم. و امروز شاید بهتر بدانم که در آن دوران چه گذشته است: عده ای، با هدف ایجاد نسخه دوم بحران خاورمیانه در قلب اروپا، تصمیم گرفته بودند تا جنگ بالکان را ایدئولوژیک کنند. رسانه های داخلی موج مناسب را ایجاد کرده بودند و تمام حسن نیت افرادی مانند من به بازی گرفته شده بود.

و این تنها نمونه ای از صدها نمونه است. آنها که دلبسته تاریخ باستان ایران هستند در سنگ نوشته ها خوانده اند که شاهان به وضوح بین خود و خدایان ارتباط ویژه ای قائل بوده اند. اما برای یافتن مصداق این سخن، چه حاجت به کندوکاو در تاریخ ایران باستان؟ اخیرا شورای شهر تهران پیشنهاد کرده که اگر شهردار رم، خیابانی در این شهر را به "هجده تیر" تغییر نام دهد ما نیز خیابان "ایتالیا" در تهران را به خیابان "شهید ادواردو آنیلی" تغییر نام بدهیم. ببینید واژه "شهید" که زمانی بار ارزشی بسیار مثبتی داشت و به سادگی به ابتدای نامی اضافه نمی شد، چگونه در خدمت مقاصد سیاسی به بازی گرفته شده است. این بازی زشت دستاویز قرار دادن ملت و دیانت، قرن هاست که در آن سرزمین پیروزمندانه تکرار می شود. تو گویی در آن مرز و بوم هیچ چیز با ارزشتر از سیاست نیست. با این وصف، آیا می توانیم مردم خوشبینی باشیم؟

سیاست های کودکانه

2008-07-19T22:08:00.006-05:00

ایران مدت هاست که رسما توقف غنی سازی را خط قرمز دیپلماسی خود اعلام کرده است. گروه 1+5 باز هم در بسته پیشنهادی جدیدشان توقف غنی سازی را به عنوان شرط توقف تحریم ها گنجانده اند.

خاویر سولانا بسته پیشنهادی گروه "پنج بعلاوه یک" را تقدیم ایران می کند و با نارضایتی از شنیدن همان پاسخ پیشین به اروپا باز میگردد. پس از آن ایران اعلام می کند که این بسته حاوی مطالب قابل اعتنایی است و به زودی پاسخش را برای تهیه کنندگان آن ارسال خواهد کرد. تحلیلگران تصور می کند که ایران در مواضعش تجدید نظر کرده است. چند هفته بعد ایران پاسخ خود را محرمانه برای خاویر سولانا می فرستد. گروه "پنج بعلاوه یک" اشتیاق نشان می دهند. تحلیلگران گمان می برند که شاید ایران در پاسخ خود با توقف چند هفته ای غنی سازی یا توقف آن در طول مذاکرات موافقت کرده باشد. چند روز پیش از آغاز مذاکرات، علنی می شود که ایران در پاسخ خود توقف غنی سازی را رد کرده است. تحلیلگران این بار حدس می زنند که غرب در دیپلماسی خود در برابر ایران تجدید نظر کرده است و حاضر شده علی رغم ادامه روند غنی سازی در ایران با این کشور مذاکره کند.

گروه "پنج بعلاوه یک" آماده مذاکره می شوند. آمریکا که پیشتر از عدم مذاکره با ایران تا توقف غنی سازی گفته بود، برای اعزام نفر سوم دستگاه دیپلماسی خود، جهت حضور در مذاکرات، اعلام تمایل می کند. در همین میان زمزمه هایی به گوش می رسد که از تمایل آمریکا به ایجاد دفتر حافظ منافع خود در ایران حکایت می کنند. مسئولان ایرانی به این تصمیم خوشرویی نشان می دهند و انتظارشان برای دریافت درخواست رسمی را پنهان نمی کنند. آنها در مقابل از تمایل ایران به راه اندازی خطوط مستقیم پروازی بین ایران و آمریکا سخن می گویند. قیمت نفت رو به کاهش می گذارد.

طرفین بر سر میز مذاکره می نشینند. گروه "پنج بعلاوه یک" مانند همیشه درخواست خود از ایران جهت توقف غنی سازی را تکرار می کند. ایران مانند همیشه از این کار امتناع می کند. مذاکره به بن بست می رسد و گروه "پنج بعلاوه یک" به ایران دو هفته مهلت می دهند تا پیش از مواجه شدن با تحریم های شدیدتر غنی سازی را متوقف کند. در پایان، خاویر سولانا می گوید هنوز پاسخ کامل ایران به بسته پیشنهادی را دریافت نکرده و دو طرف توافق می کنند تا مذاکرات را در روزهای آینده از طریق تلفن ادامه دهند.

حتما در بازی های کودکان دیده اید که وقتی کودکی از پذیرش خواسته همبازی هایش طفره می رود آنان به او تا شماره سه مهلت می دهند که حرفشان را گوش کند و می شمارند. و هر قدر به سه نزدیکتر شوند و پاسخی نگیرند شمارش را بیشتر طول می دهند. در نهایت وقتی به سه می رسند و حریف را کماکان در موضع انکار می بینند، چون کاری از دستشان بر نمی آید، سراغ پیشنهاد بهتری می روند.

آیا پائولو وامدار مولوی است؟

2008-07-17T23:19:00.007-05:00

شاید کمتر کسی نام "پائولو کوئلیو"، نویسنده برزیلی، و داستان معروفش "کیمیاگر" را نشنیده باشد. در نگاه نخست، "کیمیاگر" تلاشی برای ارائه عرفان مدرن می نماید. عرفانی که تلاش دارد به شخصیت خرد شده انسان عصر ما اهمیتی درخور بدهد.

آیا به راستی "کیمیاگر" حکایت عرفانی نوین است؟ اگر نظر آقای آرش حجازی را در پایان کتاب "کیمیاگر"، از انتشارات کاروان، نخوانده بودم بی گمان به این پرسش پاسخ مثبت می دادم اما، گویا تامل بیشتری لازم است.

آقای آرش حجازی، داستانی از مثنوی معنوی آورده که پرسش برانگیز است. این داستان، که در دفتر ششم آمده، به شکل غیر قابل انکاری به داستان "کیمیاگر" شبیه است. گویی "کیمیاگر" همان داستان مثنوی است که اندکی صیقل یافته تا به قالب های ادبی زمان ما نزدیک تر شود و به کام خواننده غربی مطبوع تر گردد.

ابتدای داستان مثنوی را برای علاقمندان به پیگیری این موضوع در زیر آورده ام:

حکایت آن شخص کی خواب دید کی آنچ می طلبی از یسار به مصر وفا شود....

بود یک میراثی مال و عقار
جمله را خورد و بماند او عور و زار...

دست پنهان آدام اسمیت

2008-07-14T22:52:00.003-05:00

شاید با ایده "دست پنهان" آدام اسمیت، فیلسوف اسکاتلندی قرن هجدهم میلادی، آشنا باشید. آدام اسمیت باور داشت که رقابت آزاد و کوشش برای کسب بیشترین منافع شخصی در نهایت منجر به سعادت جمعی می شود. بر اساس نظر او دخالت های اقتصادی دولت، "مکانیزم های ذاتی بازار آزاد" را مختل می کنند و مانع رسیدن جامعه به بیشترین سعادتمندی می شوند.
اما "دست پنهان"، برخلاف آنچه آدام اسمیت می گفت، همیشه خردمندانه عمل نمی کند. این واقعیت دیرزمانی است که شناخته شده است. به همین دلیل، هیچ ملتی اقتصادش را به امید "مکانیزمهای بازار آزاد" رها نکرده است. با این حال، دولت های معتقد به این ایده تلاش دارند تا مداخلات اقتصادیشان را به کمترین حد ممکن برسانند.
آمریکاییان پیشرو ملت های پایبند به اقتصاد بازار آزاد هستند. آنان که همیشه طرفدار دخالت کمینه دولت در بازار بوده اند، این روزها به سیاست های اقتصادی دولتشان چشم امید دوخته اند. بحران اقتصادی که از حدود دو یا سه سال پیش در آمریکا آغاز شد، هم اکنون به اوج خودش رسیده است. دولتمردان تا امروز از اعلام رکود اقتصادی طفره رفته اند اما، همه به کاهش خرید مصرف کنندگان و رشد بیکاری اعتراف می کنند.
چند روز پیش بانک "ایندی مک"، یکی از معتبرترین بانک های آمریکایی در زمینه اعطای وام مسکن، در آستانه ورشکستگی قرار گرفت. به این ترتیب "بنگاه فدرال بیمه سپرده گذاری" کنترل این بانک را به دست گرفت تا برابر قانون، سپرده های تا سقف یکصد هزار دلار را به سپرده گذاران بازپرداخت نماید. این بنگاه، لیستی از چند ده بانک در معرض خطر دیگر را نیز در دست دارد.
امروز "کریستفر داد"، رئیس کمیته بانکداران آمریکا، انگشت اتهام را به سوی دولتمردان و قانون گذاران آمریکایی گرفته بود. او می گفت آنان باید حدود شش سال پیش در بازار دخالت می کردند تا جلوی پرداخت نوعی وام مسکن که منجر به این بحران شده را بگیرند. یکی از کسانی که بیش از یکصد هزار دلار در بانک "ایندی مک" سپرده گذاری کرده بود در مصاحبه ای رادیویی اعتقاد داشت که سرآخر به پولش خواهد رسید؛ زیرا به دولت آمریکا اطمینان دارد. دولتمردان آمریکایی برای جلوگیری از سقوط دو بانک دیگر که در لبه پرتگاه ورشکستگی قرار دارند وارد عمل شده اند. گزارشگر مالی روزنامه واشنگتن پست در پاسخ به این پرسش که با اینهمه دخالت دولت پس سیاست های بازار آزاد چه می شود؟ می گوید: "اقتصاد را تنها با تئوری های فلسفی نمی شود اداره کرد. اقتصاد سیاه یا سفید نیست بلکه خاکستری است؛ اگر دولت هم اکنون کاری نکند یک فاجعه اقتصادی رخ خواهد داد."
از نگاهی، وضعیت امروز اقتصاد آمریکا یکی از آن اوضاعی است که "دست پنهان" یا کارآیی کافی ندارد یا می خواهد با گذر از مسیر یک فاجعه اقتصادی جامعه را به شرایط بهینه رهنمون شود.
البته این واقعیتی بدیهی است که همیشه تا حدی نظارت دولتی بایستی وجود داشته باشد؛ اما از زاویه ای دیگر هم می شود به این موضوع پرداخت: شاید گاهی "مکانیزم های اقتصادی بازار آزاد" برای تحقق سعادتمندی جامعه در جهت تغییر نظام سیاسی عمل کنند. در این شرایط دولتمردان با عزم راسخ وارد عمل می شوند.

شکوه باستانیمان

2008-07-09T22:18:00.001-05:00

زمزه های درون

2008-06-30T21:53:00.000-05:00

گوینده رادیو، اخبار صبحگاهی را می خواند: پیروزی موگابه در انتخابات ریاست جمهوری زیمبابوه. می گوید با شناختی که از موگابه داریم، او از رقیب انتخاباتی اش، که در برابر او سرسختی نشان داده، انتقام خواهد گرفت. نام ژنرال ایدی امین، دیکتاتور خونخوار اوگاندا، در ذهنم تداعی می شود. از یادآوری فجایعی که به بار آورد مشمئز می شوم.

و اینک دیکتاتوری دیگر به قدرت رسیده تا قبای خون به پیکر آینده بنشاند. او به قدرت رسیده است. پلیس گوش به فرمان اوست حتی اگر پلیس ها از او منزجر باشند. ارتش در خدمت اوست حتی اگر ارتشیان از او متنفر باشند. ادارات فرمان او را اجرا می کنند حتی اگر کارمندان او را نخواهند. همه به فرمانش گردن می نهند حتی اگر هیچ کس او را نخواهد. حتی اگر همه بدانند که با تقلب برنده شده است. او صاحب قدرت سیاسی شده است. صاحب این طلسم هولناک جوامع بشری.

ماهیت قدرت سیاسی چیست؟ قدرتی که به موگابه سالخورده و هشتاد و چهار ساله توان به خون کشاندن مخالفانش را می بخشد. آن هم نه به دست خودش بلکه به دست خودشان.

هیچ چیز برای من تاسف بارتر و نا امید کننده تر از دیدن انسانهایی نیست که به حکم دشمن مشترکشان، در لباس پلیس، ارتشی، قاضی و ... تیغ به روی هم می کشند.

جوانه امید

2008-06-21T08:46:00.001-05:00

خبر:
شرکتهای بیمه ایرانی از امروز (شنبه) موظف شدند به زنان و مردان و همچنین، مسلمانان و غیرمسلمانان خونبهای (دیه) مساوی پرداخت کنند.

تأمین خسارت دیه، بدون توجه به جنسیت و مذهب، سال گذشته به تصویب دولت جمهوری اسلامی رسید؛ اما به شرکتهای بیمه ابلاغ نشد و به اجرا در نیامد.

به گفته سخنگوی دولت ایران، قرار است مصوبه دولت در مورد برابری دیه زن و مرد در مجلس شورای اسلامی نیز طرح شود تا "افکار قانونگذاران نسبت به این موضوع توجیه شود" و این مصوبه به شکل قانون در بیاید.

مرجع:
http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2008/06/080621_mf_bloodmoney.shtml

این پیروزی ارزشمند را به جنبش برابری خواهی زنان ایران تبریک می گویم. می دانم افق نگاه آنان بالاتر از این است و راهی طولانی پیش رو دارند/داریم. دست کم در تاریخ معاصر ایران، جنبشی به متانت، اصالت و اندیشمندی این جنبش سراغ ندارم.

تشکر از دوستان

2008-06-08T00:32:00.000-05:00

چند هفته ای است که از سفر ایران بازگشته ام و در این مدت چیزی ننوشته ام. و دلیلش هم فقط این بوده که به قدری زمان نیاز داشتم تا کارهای بر زمین مانده را سر سامان دهم و خیالم راحت شود. در این اولین گفتگوی خودمانیِ پس از سفر، تشکر از دوستانی را لازم می دانم:

در وبلاگ کیوان شادپور و همسرش، به راحتی نظراتی را می توان یافت که از مهمان نوازی و بزرگواری این عزیزان حکایت دارند. و من هم این شانس را داشتم که از نزدیک شاهد بلند نظری و خوش خلقی این دوستان گرانقدر باشم. به همت این دوستان، پس از ورود به امارات، امکان خروج از فرودگاه و دیدارشان برایم مهیا شد. سفرم از هیوستون تا دبی، سفری طولانی و خسته کننده بود اما، زمانی که مهمان کیوان و همسرش بودم چنان به خوشی سپری شد که گذرش را حس نکردم. آن شب را به گفتگو و درد دل گذراندیم تا یکی از شیرین ترین خاطرات سفرم در کنارشان شکل بگیرد. هنگام خداحافظی، هدیه ای گرانقدر از این دوستان گرفتم: کتابی جذاب با موضوع تاریخ ایران باستان. دوستان فرهیخته هدایایشان هم رنگ و بوی دانش و فرهنگ دارد. از هر دو این عزیزان از صمیم قلب سپاسگزارم.

دوست دیگرم مهرداد قربانی است که می دانم پس از ورودم به ایران برای تشکیل یکی از آن جمع های دوستانه همکلاسی های دبیرستان چقدر زحمت کشید. از اینکه مهلت سفر اجازه نداد بیشتر از مصاحبتش بهره مند شوم متاسفم اما، به داشتن دوستی چنین خونگرم افتخار می کنم. امیدوارم سالهای خوشی پیش روی او و خانواده اش باشند.

دوستان دیگری هم بودند که دیدارشان سفرم را دلچسب تر کرد. گرچه این دوستان خواننده وبلاگم نیستند اما، وظیفه خودم می دانم که از آنها هم یاد کنم:

مهدی گلزار که به همت او سفر به یادماندنی ام به نمک آبرود مهیا شد. انسانی که صفا و سادگی و صمیمت را با نگرشی ژرف به زندگی و زیستن همراه کرده است. او بی شک یکی از سرمایه های زندگی من است. یکی از انسانهایی که به سادگی یافت نمی شوند.
امیر سلجوقی که متاسفانه در مدت کوتاه سفرم دچار سانحه رانندگی شد و فقط توانستم کوتاه مهلتی در بیمارستان ملاقاتش کنم. امیدوارم هرچه زودتر بهبودی حاصل کند. سالهاست که زحمت تدارک سفرهای من را بزرگوارانه می پذیرد. او هم یکی از انسانهایی است که گذر زمان نتوانسته گوهر کمیاب خلوص وصفا را از کَفَش برباید.

مسعود همتی دوست دوران دانشگاهم است. او کسی است که در گردنه های سخت و نفس گیر زندگی با دل و جان در کنارم بوده و گاهی بدخلقی هایم را هم به جان خریده است. در این مدت دو سال و نیمی که از مهاجرتم می گذرد، پس از برادرم، بیشترین گفت و گوی تلفنی را با او داشته ام. برایش موفقیت و بهروزی آرزو می کنم.

نیما قمشی دوست دوران دبیرستانم که دوره رزیدنسی را می گذراند و می دانم که روزگارش دشوارتر از آن است که قابل تصور باشد نیز، برای دیدارم زمانی را کنار گذاشت که ارزش آن را به خوبی می دانم.

و دیگر دوستانی که کم نیستند و نام نبردن از آنان دلیل ناسپاسی من در برابرشان نیست. دوستانی که از ساعتی پس از ورودم به ایران بزرگوارانه برای دیدنم روال عادی زندگیشان را تغییر دادند و حتی در مسیر بازگشتم تا آخرین لحظه ها در فرودگاه دبی با اس ام اس با من در تماس بودند. از همه آن بزرگواران تشکر می کنم.

و تشکر ویژه من تقدیم برادرم که در تمام این سالهای سخت، با در نظر گرفتن استانداردهای خلقی عجیب و غریبم، برادرانه در کنارم بوده است. تماس های تلفنی هفتگی اش پشتیبان محکم من در این سالهای دشوار بوده و هستند.

و همه اینها که گفتم بخشی از سرمایه های من در ایران هستند. من خودم را همچون پیچکی می بینم که گرچه سر به خانه همسایه کشیده هنوز ریشه در رستنگاه نخستینش دارد. و ریشه یک انسان مگر جز همه اینهاست؟

ياد بعضی نفرات

روشنم می دارد...

قوتم می بخشد

ره می اندازد

و اجاق کهن سرد سرايم

گرم می آيد از گرمی عالی دمشان.

نام بعضی نفرات

رزق روحم شده است،

وقت هر دلتنگی

سويشان دارم دست

جرأتم می بخشد

روشنم می دارد.

(نيما یوشیج ۱۱ ارديبهشت ۱۳۲۷)

فمینیسم

2008-04-12T01:00:00.000-05:00

دو یادداشت اخیرم در مورد جنبش برابری خواهی زنان ایرانی، نقد و نظرات مختلفی را در پی داشتند. این نظرات اگرچه در اساس حاوی مخالفتی نبودند اما، نشان از نگرانی هایی داشتند که در دل متن ها پیدا بود. از نگاه من، این نقدها گرد مفاهیمی شکل گرفته بودند که در دو یادداشت پیشین از کنارشان گذشته بودم. و از آن میان اولین، مفهوم فمینیسم بود که برگردان فارسی آن شده "جنبش برابری خواهی زنان". در این یادداشت، تلاش خواهم کرد نظرم را در خصوص این جنبش اجتماعی روشن تر بیان کنم. این یادداشت را بهانه ای ببینید برای ادامه دادن به یک گفت و گوی دوستانه و نظرخواهی از دوستان.

فمینیسم، جنبشی اجتماعی است که حدود دویست سال پیش با هدف کسب برابری حقوقی زنان و مردان در آمریکا و انگلستان شکل گرفته است. این جنبش، اکنون شاخه های گوناگونی دارد.

از نگاه من، خشن ترین فمینیست ها آنهایی هستند که محدودیت های حقوقی پیش پای زنان را ناشی از ساخت های مردسالارانه اجتماعی و حقوقی می دانند که مردان بنیان گذارده اند. این شاخه از فمینیسم، بسیار مرد ستیز و زن شیفته است. و جامعه ایرانی، فمینیسم را با این چهره می شناسد. زن فمینیست به روایت سینما و تلویزیون ایران، زنی مقتدر است که به تخریب مردان موفق پیرامون خود کمر همت می بندد. و این مبارزه را آنقدر ادامه می دهد تا از اقتدار مردان چیزی باقی نمی ماند و به شکست کامل می رسند. در پایان داستان، این زن گاهی سخاوتمندانه بخشی از هویت از دست رفته مردان را به آنان می بخشد تا تصویر اهورایی زن را کامل کند.

اما فمینیسم چهره دیگری هم دارد. چهره نوین فمینیسم، که "فرا-فمینیسم" نامگذاری شده، هرگونه مرزبندی و موضع گیری بین مرد و زن را "جنسیت گرایانه" و در نتیجه ضد فمینیستی می داند. برخی از پیروان این دیدگاه ،شالوده فمینیسم را این مفهوم ساده و بدیهی می دانند که" زنان هم انسان هستند". یکی از جرقه های شکل گیری این نگاه نوین مقاله ای است، به قلم سوزان بلتین*، که در سال هزار و نهصد و هشتاد و دو در نیویورک تایمز به چاپ رسیده است. این مقاله، با عنوان "صدای نسل فرا-فمینیست" **، به گفت و گو با زنانی می پردازد که همگی به آرمانهای فمینیستی باور دارند اما خود را فمینیست نمی دانند.

از نگاه من ایرانیان، تحت تاثیر رسانه های جمعی، فمینیسم را با چهره خشن و مخرب آن می شناسند. آنان در دل به آرمانهای "ضد جنسیت گرایانه" باور دارند، اما در سایه چهره مخربی که از فمینیسم در ذهن دارند، محتاطانه هرگونه حرکتی در جهت احیای حقوق زنان را موکول به فردا می کنند. سخن پایانی اینکه، زیر پرچم هیچ اندیشه و مکتبی نمی ایستم اما، با مفهوم نوین فمینیسم موافقم.

مرجع: دانشنامه ویکیپیدیا

به کدامین گناه؟

2008-04-05T18:25:00.000-05:00

از آبی دریا، مهربد و مهردادعزیز که مطلب اخیر در خصوص حقوق زنان ایرانی را خواندند و نظراتشان را به تفصیل در حاشیه آن نوشتند، بسیار سپاسگزارم. صحبت های آنها، در عین تفاوتی که با نظراتم دارند، برای من محترمند و از آنها استفاده کردم. صحبت های این دوستان، بهانه مناسبی شد برای ادامه دادن به این گفت و گو:

بسیاری اعتقاد دارند که اعطای حق جدایی به زنان، منجر به رشد سرسام آور آمار جدایی در ایران می شود. و به همین اعتبار با این موضوع محتاطانه برخورد می کنند. در اصل این موضوع شکی نیست اما، در بسیاری از خانواده ها سالها است که زن، به هر دلیل، زندگی مشترک را ترک کرده و تنها به دلیل امتناع همسرش قادر به جدا شدن قانونی از او نیست. در بسیاری دیگر از خانواده ها، زنان از ترس همین بلاتکلیفی و سرگردانی، به ناچار به زندگی مشترک ادامه می دهند. داشتن چنین خانواده هایی از نگاه من موجد ارزشی نیست که هیچ، ضد ارزش هم هست. مسلم است که با اعطای حق جدایی به زنان، مواردی از این دست به آمار رسمی اضافه خواهند شد. این نکته را نیز می پذیرم که گروهی از زنان، به سادگی درخواست جدایی خواهند داد اما، از نگاه من سوء استفاده گروهی از خانمها نباید مانع اعطای این حق به سایر خانمها باشد. در ضمن، چرا تا به حال به بهانه سوء استفاده مکرر آقایان از حق طلاق، آنان را از این حق محروم نکرده ایم؟ به بیانی دیگر، جامعه ما با دو معیار متفاوت به زنان و مردان خود می نگرد.

من هم با فمینیسم در مفهوم مرد ستیزی و زن پرستی اش مخالفم اما، از نظر من مطالبات زنان امروز ایران با آن نوع فمینیسم فرسنگها فاصله دارد. زنان ایرانی برای کسب حق طلاق، برای اینکه ارزش جانشان در نظام حقوقی کشورشان با جان یک مرد برابر باشد، برای اینکه شهادتشان در دادگاه با شهادت یک مرد هم ارزش باشد، برای اینکه از همسر و والدین خود مانند مردان ارث ببرند، برای اینکه مانند پدران حق سرپرستی فرزندانشان را داشته باشند*، برای اینکه با هر کسی که می خواهند ازدواج کنند، برای اینکه پس از نه سالگی از دیدگاه جزایی به آنها مانند یک زن چهل ساله نگاه نشود، برای اینکه سراسر عمر مجبور نباشند مردی را که دوست ندارند در کنارشان تحمل کنند و برای اینکه در چارچوب خانواده تبدیل به یک برده جنسی نشوند تلاش می کنند. قوانین ما نیمی از جامعه را به شکل شرم آوری به بردگی کشانده اند.

من هم با بستر سازی فرهنگی پیش از اعطای حقوق جدید به جامعه موافقم اما، برابری ارزش جان زن و مرد یا برابری حق ارث که دیگر بستر سازی فرهنگی نمی خواهد. از سویی بر این باورم که جامعه ایرانی دهها سال است که آمادگی لازم برای اعطای حقوق اولیه به زنان را داراست. در واقع قانون مدنی ایران** دهها سال از جامعه ایرانی عقب تر است. از نگاه من، زمانی که بخش عمده ای از جامعه به مدت طولانی و پیوسته، با هدف کسب حقوق بیشتر، خواستار بازنگری در قانون می شود، می توان نتیجه گرفت که آن جامعه مطالبه ای حقیقی و اساسی دارد. زنان ایرانی با هزاران مشکل، دهها سال است که حقوق ابتدایی و انسانی شان را مطالبه می کنند اما صدای آنها نشنیده گرفته می شود. حاکمیت که از اساس این درخواست ها را مشروع نمی داند؛ جامعه هم منتظر بسترسازی فرهنگی از سوی حاکمیت است. به همین سادگی نسل ها آمده اند و رفته اند و زندگی ها تلف شده اند. بدون اعطای این حقوق که نمی توان استفاده درست از آنها را تمرین کرد. از نگاه من، مشکل فرهنگی ما آنجا است که مرد ایرانی تاب تحمل زیستن در کنار زنی که می تواند "نه" بگوید را ندارد.

بارها این استدلال را شنیده ایم که اگر به زنان ایرانی حق جدایی داده شود، به توفان هوسهای زنانه، بنای خانواده هایمان از هم می پاشد. من چنین باوری ندارم. چرا مشکل را اینگونه نبینیم که بخش بزرگی از زنان ایرانی زیر چنان ستم مضاعفی از سوی قانون مدنی ایران و خانواده هایشان هستند که ابتدا خانه پدر را به امید آزادی، به سوی خانه همسر ترک می کنند؛ سپس در برخی موارد، پس از سرخوردگی از زندگی مشترک،عطای آن را هم به لقایش می بخشند. و همه اینها در حالی است که می دانند در آن سوی جدایی مشکلات اجتماعی جانکاهی به انتظارشان است. دیگر اینکه، در تلاش مردی که بخواهد با منحصر کردن حق جدایی به خودش، همسر هوسبازش را پایبند خانه کند بهره ای نمی بینم.

انحصار حقوقی کنونی، مردان را به تدریج به حاکمان خودخواه خانواده ها تبدیل می کند. حاکمانی که همسران و فرزندانشان را عمری اسیر خودمداری هایشان می کنند. به همین سبب در آن سوی آبها، بسیاری از مردان ایرانی نه تنها همسرانشان که فرزندانشان را نیز از دست می دهند و تنها می شوند. و اینهمه گناه قوانینی است که با سپردن بخش بزرگی از حقوق جامعه و خانواده به مردان، ترازوی عدالت اجتماعی را نامتوازن کرده اند.

پی نوشت ها:
*در قوانين ما، حضانت و ولايت فرزندان دو مفهوم جداگانه دارد. حضانت به معناي نگهداري فرزند است و ولايت به معناي سرپرستي و اداره امور مالي، تصميم در مورد تحصيل، تعيين محل زندگي، اجازه خروج از کشور، اظهار نظر و اجازه در مورد مسائل درماني كودك و موارد ديگر است. بر اساس قانون مدني ايران مادر هيچ وقت نمي‎تواند سرپرست فرزندش باشد و در صورت نبودن پدر و جد پدري نيز سرپرستي فرزندان به او تعلق نمي گيرد و تنها مي تواند قيم فرزند خود باشد. البته در آن صورت هم اداره سرپرستی (زير نظر دادستان) بر کارهاي مادر نظارت دارد و حتي حق فروش اموال فرزندان نيز به عهده اداره سرپرستي است. مادر به‎جز افتتاح حساب قرض‎الحسنه حتي نمي‎تواند براي فرزندش حسابي باز كند، يا بدون امضاء شوهرش براي كودكش خانه‎اي بخرد. اگر مادري با اجازه‎ پدر كودك و با پول خود براي فرزندش خانه‎اي بخرد، پدر مي‎تواند هر موقع دلش بخواهد آن خانه را بفروشد يا اجاره دهد و مادر در اين موارد هيچ حقي ندارد. اگر کودکی به ‎دليل بيماري در بيمارستان باشد و نياز به عمل جراحي داشته باشد، اين پدر است كه بايد اجازه‎ عمل را بدهد و مادر نمي‎تواند بدون امضاي پدر، از پزشكان بخواهد كه كودكش را عمل جراحي كنند. اين درحالي‎ است كه طبق قانون، سرپرستي و ولايت پدر ”قهري“ است. يعني حتي اگر خود پدر هم بخواهد نمي‎تواند سرپرستي كودك را به همسر خود واگذار كند! (این توضیح از وب سایت "تغییر برای برابری" گرفته شده است)

** قانون مدنی ایران، در اردیبهشت ماه سال هزار و سیصد و هفت (هشتاد سال پیش) به تصویب رسیده است و اگرچه تا به امروز چندین بار مورد بازنگری واقع شده، اما هنوز شالوده اولیه آن دست نخورده باقی مانده است. این در حالی است که جامعه امروز ایران با جامعه هشتاد سال پیش به هیچ وجه قابل مقایسه نیست.

یادمان باشد

2008-04-03T20:25:00.000-05:00

هر کجا که مجالی بوده، جنبش برابری خواهی زنان ایران را ستوده ام و از آن حمایت کرده ام. حامیان این جنبش، به دور از کشمکش ها و بازی های سیاسی که راه به هیچ آبادانی نمی برند، تنها برابری حقوقی زن و مرد ایرانی را می خواهند.

بر این باورم که اگر از این مطالبات حمایت کنیم، سوای داغ ظلمی که از پیشانی سرنوشت زنان امروز و فردای ایران برداشته ایم، و سوای از ادای دینمان در حق همه زنان ایرانی که عمری زیر سایه این جفای دیرپا زیستند، سوختند و پر کشیدند؛ اساسی ترین گام در راه توسعه واقعی ایران که همان عدالت اجتماعی است را برداشته ایم.

از نگاه من، جنبش برابری خواهی زنان ایران تمام ویژگی های یک جنبش مدنی واقعی را داراست. این جنبش، بر اساس نیازهای واقعی و توافق جمعی، با هدف ایجاد تغییر به نفع تمامی اعضای جامعه، به دور از اهداف سیاسی و بر اساس روشهای مسالمت آمیز شکل گرفته است. بر این اساس شاید، این جنبش نخستین جنبش مدنی ایرانیان در معنای واقعی کلمه باشد.

حمایت از ایرانیانی که به واسطه جنسیتشان از بسیاری از حقوقشان محروم شده اند شاید، بزرگترین مسئولیت اجتماعی امروزمان باشد. یادمان باشد که تاریخ احوال ما را هم خواهد نوشت.

وسعت بی واژه

2008-03-15T22:47:00.001-05:00

بالای سرم، تکه ابری زینت گنبد فیروزه ای شده است. خورشید مهربانانه می درخشد و زیبا قبای نو درختان را می درخشاند. نسیم ملایمی می وزد و شمیم رطوبت آمیخته به سبزینه چمن ها را می پراکند. آن سوترها برکه ای، غرق در چمن، میزبان مرغی دریایی است که رو به آسمان دارد. لاکپشتی به آرامی در آب برکه شنا می کند. وجودم را که حس می کند می گریزد. و گریزش، آرامش ماهی ها را بر هم می زند. دورتر، سگی جست و خیزکنان از صاحبش می گریزد و به سوی او بازمی گردد.

ومن، می گذرم. شناور در اینهمه زیبایی. محیط، به کودکی ام می برد. توشه ذهنم از خاطرات کودکی اگرچه خالی است اما، لبریز از حس هایی پنهان است که به تلنگری، از هزارتوهای ذهنم سرکی می کشند و باز نهان می شوند. و همین بازیگوشی های ذهن، به مقایسه ای بین امروز و دیروز می کشاندم.

میل به سفر و دیدن سرزمین های دور، همیشه با من بود. میل به رفتن و نماندن. همیشه از یکنواختی زندگی گریزان بودم. همیشه می خواستم جور دیگری زندگی کنم. روشی از زیستن که تنها، نشان مرا بر خود داشته باشد. امروز، پس از سه دهه زندگی، در پی همان وسوسه کودکانه به اینجا رسیده ام. وحس کودکی را دارم، که دست مادر را رها می کند تا بازیگوشانه بیشتر تجربه کند. لذتی آمیخته به دلهره. و اگرچه دستم از دستان مادر جداست؛ و از همه عزیزانم به دورم اما، دلگرم به حضورشان و یا خاطراتشان گام برمی دارم.

نمی دانم! شاید این وسوسه می بایست سالها پیش در من خاموش می شد. اما، هنوز ضربان بودنش را در ژرف ترین لایه های وجودم حس می کنم. هنوز وسوسه ای مرا به دیدن سرزمین های دور می خواند. به رفتن و نماندن. به دیدن و گذشتن. به خواندن و آموختن. ندیده ها بسیارند و مهلت کوتاه.

سهراب در ذهنم زمزمه می کند:
باید امشب بروم...
رو به آن وسعت بی واژه که همواره مرا می خواند.

میراث سرزمین من

2008-03-06T18:46:00.000-06:00

امروز اینجا هوا طوفانی بود. در محل کارم نشسته بودم و خیره به مانیتور، رد خطوط را دنبال می کردم. ناگاه، غرش رعدی چهار ستون بدنم را لرزاند. در آن لحظه ، با صدای رعد، ترس از انفجار و موشکباران در ذهنم بازسازی شده بود. ترس از حمله هوایی.

چند لحظه ای گذشت تا به یاد بیاورم که اینجا سرزمینی دیگر است. سرزمینی که کمتر، خاطرات انفجار و آوار را به ساکنانش هدیه داده است. به اطراف نگاه کردم؛ همه بی تفاوت سرگرم کار بودند. گویا در آن جمع، تنها من وامدار خاطراتی چنان باشکوه بودم.

اختر به سحر شمرده یاد آر

2008-01-31T22:34:00.000-06:00

زمستان امسال تهران، سردتر از پیش بود. می گفتند دما به پانزده درجه زیر صفر هم رسید. تهران سفید پوش شد. و من اینجا لذت برف تهران را، لابه لای صفحات وبلاگ جوانان تهرانی می جستم. و در خلال یکی از همین وبگردی ها بود که مطلبی شیرین را در وبلاگ غریبه ای خواندم. گفته بود "خدایا تو این سرمای زمستون به همه یه سرپناه گرم بده که همه بتونیم از این برف لذت ببریم". این جمله ساده و صمیمی، چه ژرفایی را در پس خود داشت! بی اختیار به این همه شعور آفرین گفتم.

چندی پس از آن، با خبر شدم که در آن شب ها، تعدادی از خیابان خواب ها و بی سرپناهان تهران، در گوشه ای از خیابان یخ زده اند. اول باورم نمی شد. یعنی هضم این واقعیت چنان برای ذهنم سخت بود که نمی خواستم باور کنم. اما پذیرفتم. و غم سنگینی بر دلم نشست. خوب می دانم در سرمای زمستان بی سرپناه بودن یعنی چه. خدا را شکر از هر سختی ذره ای چشیده ام. همان اندازه که بدانم اتاق گرم را همراه زندگی به آدم نمی دهند. همان اندازه که بدانم یک سرپناه گرم، در یک شب سرد زمستانی، می تواند نهایت آرزوی یک تن لرزان باشد. همان اندازه که بدانم در آن سرمای شدید، به امید طلوعی دوباره به افق خیره شدن و بی پناه در گوشه ای از خیابان لرزیدن یعنی چه. در آن شب ها، تن هایی در خیابان، تکیه داده به دیواری آجری که بین بستری گرم و سرمایی کشنده فاصله می انداخت، منجمد شدند. شاید می شد بهتر از این بگذرد.

یاد باد آن روزگاران یاد باد

2008-01-29T20:54:00.001-06:00

امشب در خلوت شیرین شامگاهانم، مطالب پیشین این وبلاگ را مرور کردم. "سهم من از بوسه باد" را. و نظرات گرم و صمیمی شمارا بر حاشیه آن . و دیدم که در این یک سال اخیر، دلمشغولی های روزانه، ناخواسته حال و هوای گذشته ام را بیرنگ کرده اند. دوستان هم دیگر مانند گذشته نمی نویسند. گاه هفته ای می گذرد و اثری از مطلبی جدید نیست. و من که هر روز صبح، پیش از روشن کردن چراغ، کامپیوتر را روشن می کنم ؛ ناراحت می شوم که اینطور اسیر لقمه های نان شده ایم.

بر گروه همکلاسان دبیرستان هم سکوت سنگینی حکمفرماست. بیست و چهارم ژانویه تولد حسین میرزاخانی بود. هیچ کس تبریک نگفت. من هم که روز بیست وششم برایش پیام تبریک فرستادم هیچ پاسخی نگرفتم. امیدوارم هر کجا که هست سلامت باشد.

از گروه همکلاسان که دست شسته ام. از همان اوایل هم مشخص بود که با تنوع افکار و سلایقی که داریم نمی توانیم حتی سه ماه یکبار هم دور هم جمع شویم. اما به این حلقه سیصد و شصت درجه ای هنوز امیدوارم. اگرچه روز به روز کم توان تر و ساکت تر می شود.

چند پرسش:

2008-01-27T09:12:00.000-06:00

اول: نژاد آریایی چه برتری بر سایر نژادهای بشر دارد؟

دوم: چه کسانی در طول تاریخ حامی ایده برتری نژاد آریایی بوده اند؟

سوم: آیا ایرانیان از نظر نژادی آریایی خالص محسوب می شوند؟

چهارم: تا به حال چند مرتبه شنیده اید یک ایرانی به اینکه از "نژاد پاک آریایی" است افتخار کند یا بگوید "خون پاک آریایی" در رگهایش جریان دارد؟

پنجم: آیا اعتقاد به برتری نژادی از نشانه های نژاد پرستی نیست؟

پل سبز

2008-01-13T18:21:00.001-06:00

بزرگراههایی که از میان زیستگاههای طبیعی می گذرند، آنها را چند تکه می کنند و بین گونه های جانوری دو سوی خود فاصله می اندازند. یکی از نقدهایی که به بزرگراه تهران-شمال وارد شده نیز به همین مشکل اشاره می کند.

دو هفته پیش، در موزه علوم طبیعی هیوستون، تصویری از پلی در کشور کانادا دیدم به نام "پل سبز".این پل دو سوی یک بزرگراه را برای عبور جانوران به هم متصل می کند. برای عبور گونه های جانوری که از مواجه شدن با سروصدای بزرگراه یا سایر جانوران واهمه دارند نیز در این محل زیرگذری ساخته خواهد شد.

پارک یادبود*، پارک طبیعی بزرگی است که تقریبا در وسط شهر هیوستون واقع شده است. به ناچار، خیابان هایی عریض با سرعت ترافیک زیاد، این پارک را به چند بخش تقسیم کرده اند. این هفته متوجه شدم که مسئولان این پارک نیز طرح ساخت چنین پل ها و زیرگذرهایی را در دست دارند. گویا این راه حل، در حال فراگیر شدن است.

تصویر بالا، پلی که در کشور کانادا ساخته شده را نشان می دهد. با پوزش از اینکه کیفیت این تصویر مناسب نیست. اشکال از ماست لطفا به گیرنده های خود دست نزنید!

* Memorial Park

کریسمس

2007-12-24T22:55:00.000-06:00

امشب اینجا کریسمس را جشن گرفته اند. دو هزار و هشتمین سالگرد تولد مسیح است. پیامبر بخشش و مهربانی. مسیح اهورایی شاید، هیچگاه بر زمین نزیسته باشد. او پاک تر از آن است که زیستگاه ما می طلبد. او تبلور ژرفترین آرزوهای نهاد آدمی برای زیستن در دنیایی پاک از پلیدی ها است. مسیح اسطوره ای شاید، آینه ای باشد رو به روان انسان.

صبحانه ایرانی

2007-12-09T13:22:00.001-06:00

امروز صبحانه ام مفصل بود: نان، پنیر، چای داغ، شیر و عسل. و گل برکات سفره ام: نوای دلنشین - افسانه سرزمین پدری من- کاری از استاد بیژن بیژنی. به نوای کمانچه که رسید، حالم دگرگون شد. گویی چشمه ای از ژرفای وجودم جوشید و پیوندی عمیق هویدا شد. پیوندی با خاک، با میهن، با مادر، پیوندی با من... و چشمانم بارانی شدند.

طلوع امید

2007-12-01T22:46:00.000-06:00

آنهمه ناز و تنعم که خزان می فرمود
عاقبت در قدم باد بهار آخر شد
شکر ایزد که به اقبال کله گوشه گل
نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد

امروز سر انجام به خانه خودم آمدم تا بیش از دو سال سردرگرمی و تشویش و اضظرابم به نقطه پایان برسد . اکنون که مجالی برای آسودن یافته ام، عمق فرسایشی دو ساله را در تار و پودم حس می کنم.وقتی به عکس دو سال پیشم در پارک ملت،در کنار همکلاسی های دبیرستان، نگاه می کنم؛ حس می کنم از آن زمان ده سال گذشته است. چقدر با فرشادی که در عکس لبخند می زند بیگانه ام!و همه اینها برای رسیدن به رویای آمریکایی بود یا فرار از جهنم ایرانی؟ شاید هر دو.اما امروز که می خواستم زیر کارت تشکر از دوستم تاریخ بزنم نوشتم : دهم آذرماه یکهزار و سیصدو هشتاد و شش.

زنده در یاد

2007-10-12T11:47:00.001-05:00

چهره اش را خوب به خاطر دارم. با آن لبخند نمکین؛ و روش تدریسی که منحصر به خودش بود. در کلاس او هم می خندیدیم ، هم می آموختیم.

برای حل مسایل دشوار هندسه تحلیلی به شاگردانش جایزه می داد؛ و بزرگترین جایزه این بود: "اگر کسی این مسئله را حل کند ارزشش را دارد که زمین از زیر پایش کنار برود، به او تعظیم کند و به زیر پایش برگردد". به همین سادگی بین شاگردانش رقابت ایجاد می کرد.

به نظرم، کیوان شادپور به زیبا ترین کلام او را توصیف کرده: " تنها در کلاس او بود که فرشته ای از پنجره به داخل کلاس می آمد تا نقاطی را در فضا مشخص کند". به نظر من، فرشته کلاس آقای نوری از روان روشن و پاک او حکایت می کرد. فرشته ای که از پنجره می آمد، خود پنجره ای بود رو به سوی ژرفای روح او. ژرفایی که در این مقال به آن خواهم پرداخت.

سال هفتاد و دو یا هفتاد و سه بود. به کمک دوست قدیمی و مفقود شده امروزم، علی رضوی زاده، با آقای نوری در کافی شاپ شیرینی فروشی سهیل قراری ترتیب دادیم. می دانستیم که آقای نوری انسانی ژرفتر از یک معلم ساده هندسه تحلیلی است. می خواستیم از او بیشتر بیاموزیم. علی به زحمت توانسته بود از حریم محکمی که او گرد زندگی خصوصیش کشیده بود بگذرد؛ چند باری به ملاقات او برود و کتابخانه شخصی اش را ببیند. علی می گفت پس از اینهمه تلاش، هنوز هم اکثر اوقات او را نمی پذیرد.

به گمانم قرارمان ساعت هفت عصر بود. از همان ابتدا سر بحث فلسفی را باز کردیم تا شاید بتوانیم بیشتر از افکار و روحیات استاد بدانیم اما، هرچه بیشتر کوشیدیم کمتر به نتیجه رسیدیم. تنها کلام استاد این بود که دست از فلسفه بازی بردارید، زندگی کنید و از زندگی تان لذت ببرید. و ما متحیر که چگونه او با آن عمق شخصیت، چنین توصیه ساده ای برای ما دارد.

آن قرار، ساعتی در کافی شاپ سپری شد و چند ساعتی قدم زنان در بلوار کشاورز گذشت. تا ساعت یازده یا دوازده شب چندین بار در بلوار کشاورز بین خیابان کارگر و سهیل رفتیم و برگشتیم. و استاد همچنان بر سخن خود بود که عمرتان را با فلسفه به بیهودگی نگذرانید، زندگی کنید و از زندگی تان لذت ببرید. چون می خواستیم بدانیم برای چه چیزهایی ارزش قائل است، پرسیدیم که چگونه می شود از زندگی لذت برد؟ اما او باهوش تر از آن بود که چنین ساده دنیایش را هویدا کند؛ تنها به همین بسنده کرد که نمی دانم، هرکس به شکلی از زندگی لذت می برد.

آن شب، او از فلسفه هیچ نگفت. تنها از زندگی گفت. از زیستن و محبت به پدر و مادر. و اینکه در جوانی به خود افتخار می کرده که کافکا می خواند و امروز از خودش عصبانی است که چرا جوانی اش را صرف مطالعه آن ادبیات کرده و آنگونه که می گفت "زندگی نکرده است".

آن شب، با قدری دلخوری از استاد خداحافظی کردم؛ زیرا که سخنی عمیق و فلسفی به من نگفته بود اما، توصیه اش به زیستن و خوش زیستن تا امروز با من مانده است. اگرچه تا امروز از این ارزشمندترین درسش نمره قبولی نگرفته ام.

علی رضوی زاده بعدها به من گفت که استاد بیشتر تاثیر یافته از حکمت شرق بوده است. می گفت روان استاد چنان با طبیعت درآمیخته که او روزهای بارانی به احترام طبیعت چتر بر سر نمی گیرد. واپسین کلامی که از استاد به یاد دارم این است: " خدایی که من آن را اثبات کنم خدا نیست".

بازی های زندگی

2007-06-26T12:59:00.000-05:00

از روز نهم جون تا امروز شرایط زندگی ام در اینجا تغییر کرده است. خلاصه ماجرا این است که باید دنبال محلی جدید برای سکونت باشم. آنها که با اوضاع و شرایط اینجا آشنا هستند به خوبی می دانند که هزینه زندگی در لوس آنجلس کمرشکن است. ناچار، شهر دیگری را برای زندگی انتخاب کرده ام. امروز بلیط پرواز یکسره ام به شهر هوستون تگزاس را رزرو کردم. به یکصد و شصت و چهار دلار. و پنج دلار هم هزینه رزرواسیون اینترنتی که جمعا می شود یکصدو شصت و نه دلار. روز ششم جولای، ساعت شش و چهل دقیقه صبح، عازم هوستون خواهم بود. پرواز یکصدو چهل و چهار خطوط پروازی فرانتیر، پس از هزار و سیصد و شصت کیلومتر پرواز، در ساعت نه و پنجاه و سه دقیقه در دنور به زمین می نشیند و ساعت ده و چهل دقیقه از دنور برمی خیزد تا پس از طی هزار و چهارصد و ده کیلومتر دیگر در ساعت دو بعد از ظهر مرا به هوستون برساند.

همه اینها که گفتم شرح مفصل و دقیقی بودند از نقطه عطف جدید زندگی ام در آمریکا. مسیری که امروز برگزیده ام، همان مسیری است که هنگام اولین سفرم به آمریکا آن را انتخاب کرده بودم و به دعوت دیگرانی از آن منصرف شدم. راه را کج کردم و سر از لوس آنجلس درآوردم، تا پس از قریب به یک سال و هشت ماه تحمل فشارهای روحی و مالی مختلف و با بودجه ای بسیار کمتر از روز نخست، به همان جایی برسم که روز اول برایش برنامه ریزی کرده بودم. و این یعنی زندگی. یعنی طبیعت خشن و عبوس زیستن، که کمترین غفلت و اطمینان زودرسی را بر نمی تابد.

از امروز، به حکم تغییری که در شرایط زندگی ام ایجاد شده، حال و هوای این صفحه را نیز قدری تغییر داده ام. واضح ترین تغییر آن است که بنابر الزاماتی و بر خلاف میلم، دوستان نمی توانند بر این صفحه کامنت بگذارند؛ ولی کماکان از خواندن نظرات و گپ های دوستانه شما از طریق پیغامهایی که می فرستید یا کامنت هایی که بر وبلاگم می گذارید خوشحال خواهم شد. جدای از این صفحه، ایمیل قبلی ام هم کماکان فعال است و از آن طریق هم می توانیم با هم در تماس باشیم. در ضمن، شماره تلفن سابقم هم کماکان فعال است.

متاسفانه شرایط وادارم کرده که رادیکال ترین روش را برای ادامه زندگی در آمریکا برگزینم. احتمالا پس از رسیدن به هوستون چند هفته ای در مسافرخانه ای اقامت خواهم کرد. در این فاصله باید کاری پیدا کنم که زندگی ام را تامین کند. مسلما در چنین شرایطی به اینترنت و کامپیوتر دسترسی نخواهم داشت. لاجرم برای هرگونه ارتباط سریع با من، در این فاصله زمانی، راهی جز تماس تلفنی باقی نمی ماند. بنابراین سکوت اینترنتی ام از روز ششم جولای به بعد، تنها به دلیل عدم دسترسی ام به کامپیوتر خواهد بود.

نهایتا اینکه علی رغم مشکلات فراوان هنوز روحیه ام خوب است و به آینده امیدوارم. به نظرم می توانم از این گردنه سخت بگذرم. اما زمان بر صحت ادعایم قضاوت خواهد کرد. هر لحظه مهاجرت یعنی انتظار. انتظار یک خبر جدید، یک تحول جدید و شاید هم یک تحمل جدید!

یاد مادربزرگ بخیر!

2007-06-12T15:40:00.001-05:00

ساده بود و ساده سخن می گفت. اما لحن کلامش حکایت از آن داشت که در پس این سادگی ژرفایی است. ژرفایی که از جنس فلسفه نیست. از جنس تجربه است. و من آن سالها کم تجربه تر از آن بودم که به عمق سخنش پی ببرم. تنها آن ژرفا را حس می کردم و گفته هایش را در گوشه ای از ذهنم نگاه می داشتم. تا روزگاری برسد که به مدد تجربه، رمز سخنش را بیابم.

شنبه زادروزم بود. سی و دومین سال زندگی ام را پشت سر گذاشتم. دوستان و بستگان به رسم یادگار هدیه دادند و روزگار درس. و می دانید که روزگار تا نزند نمی آموزاند. اما به مدد همین درس، با پوست و گوشت و استخوان معنی سخن مادربزرگ را فهمیدم که می گفت "کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من"

راستی کدامیک به ثواب نزدیکتر است؟ آنکه نردبانش را به همسایه امانت نمی دهد یا آنکه امانت می دهد و وقتی که او به پله آخر رسید به ناگاه نردبان را از زیر پایش می کشد که “نظرم عوض شده است”؟!

این روزها مرتب آن شعر زیبایی که در وبلاگ کیوان عزیز خواندم را زمزمه می کنم:
چند روزی هست حالم دیدنی است ...

موزه لاکما

2007-04-29T21:27:00.000-05:00

می گویند : الکریم اذا وعد وفا.

وعده داده بودم که از موزه هنرهای لس آنجلس بنویسم. امروز فرصتی مهیا شد تا به وعده ام وفا کنم. اما، پیش از خواندن این یادداشت ها، یادآور می شوم که اینها مشاهدات و نظرات کسی است که از تاریخ چیزی نمی داند. چند ساعتی، در موزه ای تاریخ را به تماشا نشسته ام و اینجا نظراتم را با شما به اشتراک گذاشته ام. بی شک بر اساس آثار محفوظ در یک موزه و فقدان آگاهی تاریخی، نمی توان به جمع بندی های قابل اطمینانی رسید. بنابراین توصیه می کنم که این نظرات را با احتیاط بخوانید و همانقدر اعتبار برای انها قائل شوید که شایسته آن هستند. نه بیش از آن.

یکشنبه پانزدهم آوریل به اتفاق دختر عمو و پسر عمویم به موزه هنرهای لس آنجلس رفتیم. این موزه در سال هزار و نهصد و ده میلادی تاسیس شده و شامل ساختمانهای مختلفی است که هر یک به گروهی از آثار هنری اختصاص یافته اند. در ساختمان آهمانسون از آثار هنری چین، کره، آفریقا و سرخپوستان نگاهداری می شود. طبقه دوم این ساختمان به آثار هنری باستانی اختصاص یافته که نگاره های اروپایی، تندیس وهنرهای تزئینی را شامل می شود. در طبقه سوم نیز می توان هنر اسلامی و هنر جنوب و جنوب شرق آسیا را به تماشا نشست. ساختمان دیگر، مختص هنر مدرن و هنر معاصر است. آن دیگری، یعنی ساختمان همر، از هنر اروپای قرن نوزدهم، آثار امپرسیونیستی، پست امپرسیونیستی و عکاسی نگاهداری می کند؛ و نهایتا پاویون را، که ساختمانی مجزا است، به نمایش هنر ژاپنی اختصاص داده اند. در این پاویون می توان از نمایشگاه نتسوکه، که در ادامه در خصوص آن بیشتر توضیح خواهم داد، همچنین نگارگری، تندیس، پارچه، هنرهای تزئینی و خطاطی ژاپنی بازدید کرد.

بازدیدمان را با آثار هنری شرق شروع کردیم. آنطور که نوشته بودند، این موزه، تنها از ایران، هفت هزار اثر هنری دارد که قدمت بخشی از آنها به پیش از اسلام بازمی گردد. در بخش ایران، آثاری از ناحیه لرستان به نمایش گذاشته شده بودند که تا هفت هزار سال قدمت داشتند. از دهانه اسب گرفته تا ابزار جنگی. بین آثار باستانی ایران، ظروف شیشه ای با قدمتی حدود سه هزار سال، بیش از سایر آثار باستانی توجه مرا جلب کردند. اگرچه استفاده از شیشه در آن دوران به ایران محدود نبوده و اصولا شیشه از ابداعات ایرانیان نیست ولی آثار شیشه ای که در این موزه دیدم به ایران و سوریه و چند کشور در همین حوزه محدود شده بودند. وقتی به آثار هفت هزار ساله ایران نگاه می کردم با خود می اندیشیدم که بر چه اساس قدمت تمدن ایران را به دوهزار و پانصد سال محدود کرده ایم. از آنجا که در تاریخ صاحب نظر نیستم با احتیاط قضاوت می کنم ولی تا آنجا که می دانم از تاجگذاری کورش تا امروز دو هزار و پانصد سال می گذرد؛ ولی مگر تاجگذاری کورش سرآغاز تمدن در ایران بوده است؟ دیگر اینکه به عنوان یک ایرانی از صمیم قلب خوشحال بودم که از آثار باستانی ایران در موزه های آمریکا و اروپا نگاهداری می شود. یقین دارم این آثار اگر در ایران باقی مانده بودند به سرنوشت اسفباری گرفتار می شدند. اگر باور ندارید ماجرای غمناک سد سیوند را شاهد سخنم بگیرید. می گویند مظفرالدین شاه در سفری به اروپا از یکی از موزه های پاریس دیدن می کند و از دیدن کثرت آثار متعلق به ایران متحیر می شود. سپس به همراهانش می گوید خوشحالم که این آثار را اینجا می بینم زیرا که مطمئنم از آنها به خوبی نگهداری می کنند. از آن زمان تا به امروز، چه راه درازی را پیموده ایم!

متاسفانه در این موزه آثاری که متعلق به دوران تسلط عرب ها بر ایران باشد ندیدم. به درستی نمی دانم که این فاصله بزرگ و جهش از دوران باستان به دورانی در حدود قرن دوازدهم میلادی، از کاستی های این موزه است یا اصولا آثار زیادی از آن دوران بجا نمانده اند. به دوران اسلامی که پا می گذاریم اکثر آثار، ردی از آیات قرآن بر خود دارند. یعنی که آمیختگی هنر و دین را به وضوح می توان دید. این آمیختگی را در آثار سایر ملل نیز می توان دید. اصولا، چون هنر اندیشه هنرمند را منعکس می کند، تجلی دین در آثار هنرمند امری بدیهی است. اما در مقام مقایسه آثار پیش از اسلام و پس از اسلام در ایران، اگر اصولا این مقایسه با وجود فاصله شگرف زمانی مابین دو دوره درست باشد، باید گفت که در آثار بجا مانده از ایران پس از اسلام، هنر به شکل مشهودتری به خدمت دین درآمده است. با این همه باید به خاطر داشته باشیم که پس از حمله عرب ها به ایران، بسیاری از آثار تمدن ایرانیان باستان از بین رفته اند. لذا قضاوت بر اساس بازمانده آن آثار می بایست با احتیاط همراه باشد. علاوه بر این نباید از نظر دور داشت که حمله عرب ها به ایران برای گسترش دینی جدید رخ داده که در ماهیت با دین ایرانیان باستان متفاوت است؛ لذا دور از انتظار نیست که آثار مرتبط با ادیان باستانی ایرانیان بیشتر مورد تخریب قرار گرفته باشند. برای نمونه، تندیس فلزی برهنه زنی را دیدم که متعلق به ایران پیش از اسلام بود. از آنجا که در هیچ یک از آثار باستانی ایران، ردی از برهنگی ندیده ام، به ایرانی بودن این اثر مشکوک شدم. اما می دانیم که ساخت تندیس و نگارگری، به عنوان بت پرستی، بسیار مورد تنفر مسلمانان آن دوره بوده است؛ پس تخریب تندیس های باستانی و نگاره های ایرانی، پس از حمله اعراب، دور از ذهن نیست. به گمانم بنا بر اندک بودن آثار بجا مانده، نتوان در خصوص زشتی نمایش دادن پیکرهای برهنه در اندیشه ایرانیان باستان اظهار نظر کرد.

چند تندیس باستانی از پاکستان دیدم که جالب بودند. تمامی آنها به سبک تندیس های رومی تراشیده شده بودند. این شباهت به حدی بود که تنها با خواندن شرحی که بر پای این آثار نوشته بودند می شد دریافت که این آثار در پاکستان پیدا شده اند. احتمالا این آثار، به نوعی با حمله رومیان به شرق مرتبط بودند. یعنی که سبک ساختن این تندیس ها تاثیرگذاری فرهنگی رومیان بر ساکنان پاکستان آن زمان را نشان می دهد.

از خاورمیانه که دور شویم، آثار به جا مانده به کلی دگرگونه می شوند. آثار شرق، از هند گرفته تا تایلند، چنان آمیخته با اندیشه و نگرش آن مردمان هستند، که فهم آنها بدون دانستن پیشینه فرهنگی آن دیار ناممکن است. نمونه آشنای آن شیوا خدای هندو است که شش دست دارد؛ و یا الهه ای با پیکری که نیمی مرد است و نیمی دیگر زن. به نظر من، هنر ساکنان شرق دور به راحتی از آنچه در فرهنگ غربی رئالیسم می نامیم گذشته بوده است. در آثار باستانی آنان، رها بودن هنرمند از قید تبعیت از تصاویر واقعی هویدا است. تندیس ها و نگاره ها کاملا در خدمت اندیشه هنرمند هستند. گویی هیچ تعهدی به صورت های واقعی ندارند. این ویژگی تا حدی رشد کرده که هنرمند هندی و یا تایلندی به سادگی می تواند صورت واقعیت را در هم بریزد تا عنصری انتزاعی را تجسم ببخشد. و اینچنین است که خدایی می سازد با سر فیل و بدن انسان. از سده های اخیر که بگذریم، به گمانم این ویژگی بارز هنر در شرق دور و هند است.

آثار باستانی مصر اما، در آثار باستانی به جا مانده از دوران کهن جایگاهی ممتاز دارند. قدیمی تر هستند و زبردستانه تر ساخته شده اند. در میان آثار مصر باستان، با قدمت بیش از شش هزار سال، ابزار سنجش و مهندسی یافتم. از نگاه من، ظرافت سنگ های تراش خورده و تندیس های مصری حیرت انگیزند. دانش مومیایی کردن پیکر مردگان، خود گواه موقعیت ممتاز آنان در بین تمدن های باستان است. اگرچه در مقایسه با سایر تمدن ها، آثار زیادی از مصر در این موزه ندیدم ولی به نظرم برای این بخش، باید زمانی بیشتر از سایرین اختصاص داد.

از شرق می گذریم و به طبقه دوم می رسیم. بخشی از آثار فرهنگی غرب در این طبقه نگاه داشته می شوند. قدمت قدیمی ترین این آثار به حدود قرن دوازدهم بازمی گردد و محدود به نگاره هایی با مضمون دینی است. به نظرم تنها دلمشغولی نگارگران قدیمی اروپا، نمایش رخدادهای تاریخی دین مسیحیت بوده است. حداکثر فاصله آنان از واقعیت، به نمایش هاله های نورانی بالای سر قدیسین و تجسم فرشتگان محدود می شود. از هزارتوهای ذهن شرقیان اینجا خبری نیست. تلاش نگارگران آن است که نگاره هایشان هرچه شبیه تر به واقعیت باشند. گویا انسان غربی هیچ تمایلی به انتزاعی تر کردن دین و هنر نداشته است. رویا پردازی مشهود است ولی اثری از تلاش برای راندن دین به حوزه انتزاعیات، در نگاره ها دیده نمی شود. فرشتگان نقاشی های اروپای غربی به کیوپید، خدای رومی عشق، شباهت زیادی دارند. یعنی غربیان در نگاره های دینی خود، آنجا که از واقعیت فاصله می گیرند، براحتی به دامان اسطوره های باستانی می غلتند. به نظرم آمد انسان اروپای غربی نمی خواسته از واقعیت ملموس فاصله بگیرد.

نگاره های بجا مانده از قرن دوازدهم اروپا را که پی بگیریم و به قرن چهاردهم و پانزدهم برسیم، به ناگاه با جهشی شگرف در تکنیک مواجه خواهیم شد. تلاش نگارگران غربی برای هرچه نزدیک تر شدن به صورت های واقعی به وضوح پیدا است. و در مقام قضاوت باید گفت که بسیار موفق بوده اند. مدال های فلزی بجا مانده از قرن چهاردهم، پرداخت شده و براق، همگی به شکل دایره ای کامل، ظریف ترین خطوط چهره و لباس شخصیت های مهم آن دوران را نیز نمایش می دهند. و این خود، گواه رشد چشمگیر صنعت و تکنیک در آن دوران است. در آثار شیشه ای بجا مانده از آن دوران نیز، می توان دقت و ظرافت را به تماشا نشست. جام های شیشه ای، با هندسه ای بی نقص ساخته شده اند. در یک کلام، از نگاه من، در این آثار اهمیتی که انسان غربی برای تکنیک و تکنولوژی قائل شده به بالاترین درجه هویدا است. دیگر اینکه در آثار هنری، با گذر زمان، چهره های غیر دینی جایگزین قدیسان و شخصیت های روحانی مسیحیت می شوند. گویا، اندیشه انسان غربی از آسمان ها پایین می آید تا زمین را بسازد. نمی خواهم مانند بسیاری دیگر از شرقیان گرفتار تحقیر و تخفیف غرب بشوم ولی به نظر من انسان مدرن غربی، امروز نیز کماکان همان مسیر را طی می کند. در امور روزمره خود دقیق و سختگیر است. او هر روز و هر لحظه درگیر چالشی خردکننده برای آبادانی زمین است؛ ولی در پس ذهن خود هیچ نظام ارزشی استوار و مطمئنی ندارد. او بر زمین و برای زمین زندگی می کند.

می گویند تمدن امروز غرب وامدار تمدن رومی است. و تمدن رومی خود وامدار تمدن یونانی است. گروهی نیز معتقدند که عرب ها برای چند سده از آثار تمدن یونانی محافظت کرده اند و سپس زمانی که غرب آماده خروج از قرون وسطا شده آن را به غربیان بازگردانده اند. همیشه مجذوب فرهنگ یونانی بوده ام. اندیشه ای که در یونان باستان پرورده شده هنوز برای ما مسحور کننده است. متاع پر طرفدار آن دموکراسی است که زیاد از آن می گوییم و می نویسیم. ویل دورانت می گوید دموکراسی گرد چاه آب دهکده شکل می گیرد و هرقدر که از آن چاه فاصله بگیریم کمرنگ تر می شود. یعنی که هر گاه تجمعی کوچک از انسانها گرد هم جمع شوند، دموکراسی قابل اجرا است؛ ولی هرقدر جامعه آنها بزرگتر شود، اجرای دموکراسی غیر عملی تر می شود. جوامع یونانی جوامع کوچکی بودند و آنگونه که می گویند بعضی از آنها حاکم نداشتند. مکانهایی در شهر بوده که در مواقع لزوم، اهالی شهر در آن مکانها گرد هم می آمدند و برای آینده خود تصمیم می گرفتند. به نظر من، اگر تمدن مصر را تمدنی عملگرا و برونگرا بدانیم، تمدن یونانی یکسره درونگرا است. می گویند یونانیان برای اندیشیدن ارزش بسیاری قائل بودند؛ ولی کار کردن را دون شان خود می دانستند. از نگاه آنان کار فیزیکی، مختص طبقات فرودست و کم اعتبار جامعه بود. از اهمیت و تاثیرگذاری فرهنگ یونانی بر آینده جهان، همین بس که می گویند کارل ماکس در اندیشه پردازی های خود در خصوص جامعه بی عیب و نقص، متاثر از کتاب جمهوریت افلاطون بوده است. و می دانیم شوروی سابق که بر اساس اندیشه های مارکس شکل گرفت، فصلی از تاریخ بشریت را به خود اختصاص داد. ایده بازیهای المپیک نیز از یونیان اقتباس شده است. آنان در هنر نیز جایگاهی شایسته دارند. پیکره های مرمرین به جا مانده از آنان بی مانند و شگفت انگیز هستند. این پیکره ها، بر اسطوره های جذاب و ژرف فرهنگ یونان باستان تکیه زده اند. و ظرافت تراش های نشسته بر سنگ به حدی است، که پیچ و تاب های حریر، بر پیکر مرمرین را به حد کمال ملموس می کند.

موزه، در کنار آثار بجا مانده از تمدن یونانی، از آثار تمدن روم نیز حفاظت می کند. در نگاره های رومی بجا مانده از آن دوران، یافتن جنگجویی زره بر تن و شمشیر به دست، کاری ساده است. یعنی که تمدن رومی به غایت خشن و جنگجو بوده است. اما همین تمدن خشن، در حوزه فرهنگ و نه در کارزار، بی هیچ مقاومتی تسلیم تمدن پیشین خود یعنی تمدن یونانی شده است. و مبنای ادعایم این است که خدایان رومی در اکثر موارد نسخه دوم خدایان یونانی هستند. برای نمونه پوزئیدون، در فرهنگ یونانی خدای دریا بوده و رومیان نیز خدای دریا دارند ولی با نام نپتون. نمونه دیگر اینکه، مرکوری خدای جنگ رومیان است ولی بسیاری از ویژگی های او از هرمس، خدای مرزها و مسافران یونان، به وام گرفته شده اند. آمیختگی دو فرهنگ یونانی و رومی از یک سو و از سوی دیگر اینکه غرب تا حد زیادی پشتگرم از این دو فرهنگ است، مطالعه و شناخت آنها را جذاب تر می کند.

در موزه هنرهای لس آنجلس، برای نمایش آثار فرهنگی ژاپن ساختمانی جدا در نظر گرفته شده است. از فرهنگ ژاپن چیز زیادی نمی دانم؛ جز اینکه امپراتوری قدرتمندی بوده اند که مدت ها خود را از جهان خارج مجزا کرده بودند. از خشونت و جنگاوری آنان و جفاهایی که به چینی ها روا داشته اند نیز شنیده بودم. ژاپن پس از جنگ جهانی دوم بر خاک می نشیند ولی در طول یک نسل دوباره بر می خیزند و سر به آسمان می ساید؛ تا بدون اسطوره های کهن، خود اسطوره جهان امروز شود. و داستان رویش مجدد ژاپن جذاب است. ژاپنی ها در بسیاری از موارد روش هایی متفاوت از غربی ها برای توسعه خود ابداع کرده اند. روش هایی که بعدها غربی ها ، تحت تاثیر پیشرفت خیره کننده ژاپن، مشتاق فراگیریشان می شوند. آنچه تا امروز می دانیم آن است که روش های ژاپنی تنها در ژاپن خوب کار می کنند. گویی تکنیک های مدیریتی ژاپن تنها برای فرهنگ ژاپنی ساخته شده اند.

با این همه، در بین آثاری که از تمدن ژاپنی در این موزه به نمایش درآمده بودند، نکته قابل توجهی نیافتم. اکثر آن آثار مربوط به دو سه قرن اخیر بودند. بیشتر دستاوردهای ملموس فرهنگ ژاپنی، به آثار خطاطی و یا داستانی مکتوب، با نگاره ای در کنار آن و مرتبط با آن محدود می شدند. بعضی از داستانها، لطیفه هایی بودند که در پس خود، حکمت و اندرزی داشتند. با اینهمه باید در قضاوت محتاط بود؛ و به همین قضاوت مختصر اکتفا کرد که فرهنگ ژاپن آنقدر با فرهنگ خاورمیانه متفاوت است که حتی اگر غنی باشد نیز درک غنای آن برای من که وامدار تمدنی دیگرم ناممکن است. و اگر قدمی به پیش بگذارم و بگویم که آنان در مقایسه با سایر تمدن هایی که نام بردم، پیشینه فرهنگی قابل توجهی ندارند، آنوقت با این چالش بزرگ مواجه می شوم که پس نقش مهم فرهنگ در توسعه را چه کنم؟ شاید بی دلیل نباشد که می گویند در ژاپن آب سربالا می رود.

در بین آثار فرهنگی ژاپن، نتسوکه، در نظرم از سایرین جالب تر بود. می دانیم در گذشته ای نه چندان دور، مردم ژاپن کیمونو می پوشیدند. از ویژگی های این لباس آن است که جیب ندارد. مردان کیمونوپوش ژاپنی، وسایلی از قبیل پیپ، تنباکو و دارو را که می خواستند همراه خود داشته باشند، در کیف های پارچه ای کوچکی می گذاشتند، از در آنها تسمه ای می گذراندند و آن را به کمرشان می بستند. این تسمه، مهره ای بر خود داشت. با نگاه داشتن مهره و کشیدن تسمه در کیف بسته می شد و محتویات کیف از دسترس دزدان در امان می ماند. و آن مهره ها که به اندازه یک نخود بودند و از سنگ یا چوب ساخته می شدند نتسوکه نام دارند. ظرافتی که هنرمند ژاپنی بکار برده تا مهره را به شکل انسان، میمون، ماهی یا چیزهای دیگر بسازد بی نظیر است. هر نتسوکه نقشی برای خود دارد و محدودیتی در نقش ها نیست. وجه مشترک همه نتسوکه ها آن است که کوچک هستند و هنرمند از هیچ یک از ظرافت ها به بهانه کوچک بودن اثر، صرف نظر نکرده است. نتسوکه هایی که در این موزه دیدم عمری بیش از دو سه قرن نداشتند.

ساعت شش بعدازظهر که می شود، خسته و بی رمق از حدود هفت ساعت راه رفتن در موزه، راه خانه را در پیش می گیریم. و من تلاش می کنم تا مطالب جدید را در ذهنم مرتب کنم و ارتباط هایی منطقی بیابم. اگر شما هم خواستید سیر و سفری در این موزه داشته باشید، به آدرس اینترنتی زیر مراجعه کنید:

http://collectionsonline.lacma.org/

دغدغه های نخستین

2007-04-24T14:44:00.000-05:00

اینجا زیباست. غرق در گل و گیاه. در حیاط خانه، بیش از هر گل دیگری، رز کاشته اند. رزهای رنگارنگ، نشان از خوش سلیقگی صاحب خانه دارند. و من نمی توانم اشتیاق کودکانه ام به بوییدن را مهار کنم. یک یک آنها را می بویم و به دوران کودکی ام باز می گردم. خاطره بوته گل رز حیاط خانه مادربزرگ. که هر سال پر از گل می شد. گل های رز صورتی و خوشبویی می داد. چقدر آن گل ها را دوست داشتم! روزی، هنگام پرکردن منبع نفت بخاری، قدری نفت سرریز شد و به باغچه ریخت. همانجا که بوته گل رز روییده بود. هرچه کردند نتوانستند ریشه را از گزند نفت در امان نگاه دارند. بوته خوش قد و بالای گل رز خشکید. و من هیچگاه بوته ای به آن زیبایی نیافتم. اما در ژرفای عطر هر گل رزی، ردی از شمیم گل رز کودکی ام را می یابم.

دیروز هوا ابری بود. می گفتند شاید آسمان ببارد. نسیم خنکی می وزید. از خانه بیرون آمدم تا قدری قدم بزنم. خیابان همانند راهی بود که از دل باغی سرسبز گذشته باشد. در بهشت قدم می زدم. چند قدمی که برداشتم، مناظر اطراف در نگاهم حل شدند و افکار به ذهنم هجوم آوردند. دلمشغولی برای آینده ای که باید بسازم و نمی دانم که چگونه.

به خود آمدم. مسیر را خیره به زمین و قدم زنان پیموده بودم و مناظر چشم نواز از دستم رفته بودند. تلاش کردم ذهنم را از قید افکار برهانم. نمی خواستم به بهانه آینده، امروز را از دست بدهم. زندگی تجمع لحظه های در گذر است. وقتی لحظه ای زیبا را فدای آینده ای مبهم می کنیم، قدری از زیبایی زندگی را از دست داده ایم. تلاشم چند لحظه ای می پاید ولی باز هجوم افکار تکرار می شود. درگیر این کشمکش، به کتابفروشی مورد علاقه ام می رسم.

کتبفروشی "بارنز اند نابل" نسبتا بزرگ است. بخشی از آن مختص کتاب کودکان است، بخشی دیگر را به فروش سی دی موسیقی اختصاص داده اند و بقیه همه کتاب است. کنار کتابفروشی، کافی شاپی را می بینی که دو در دارد. یکی رو به خیابان و دیگری به داخل کتابفروشی. در کتابفروشی، جا به جا، صندلی گذاشته اند. می توانی قهوه ای بخری، کتابی برداری و روی یکی از صندلی ها غرق مطالعه بشوی. بعد هم کتاب را در قفسه بگذاری و بروی. در این فضا آرامش موج می زند. بیست دقیقه ای را در این آرامش سپری میکنم و کتابی با موضوع روانشناسی می خرم. رو به سوی خانه، از همان خیابان سرسبز می گذرم. اینبار اما، دیگر فکری در سرم نیست. ذهنم در زیبایی محیط غوطه می خورد. باران نرم نرمک باریدن می گیرد. بوی خاک مرطوب از زمین بر می خیزد. به عطر خاک باران خورده مست می شوم. کلام سهراب سپهری به خاطرم می آید که زیر باران باید رفت. یاد آقای نوری، معلم هندسه تحلیلی دبیرستان، به خیر! باور داشت که زیر باران چتر بر سر گرفتن توهین به طبیعت است. قامتم را صاف می کنم. به افقی دورتر خیره می شوم. دو مرغابی، پروازکنان و به دنبال هم از کنارم می گذرند. به خانه که می رسم برادرم از ایران زنگ می زند. با هم گپی می زنیم و سپس به خودم بازمی گردم.